توسعه مدل مفهومي پيوند آب، غذا و انرژي (Nexus) در مديريت آب در شبكه‌‎هاي آبياري با استفاده از رويكرد پويايي سيستم‎‌ها

مقدمه و هدف: هدف اصلي اين مقاله ارائه يك مدل مفهومي براي مديريت يكپارچه شبكه آبياري بر اساس پيوند آب، غذا و انرژي (Nexus) است. اين امر مستلزم شناسايي دغدغه‎هاي اصلي مرتبط در شبكه‎هاي آبياري، معرفي و انعكاس متغيرهاي مهم تصميم‎گيري و تعاملات بين آنها است كه پويايي زنجيره‌­هاي آب، غذا و انرژي را در مرزهاي يك واحد (شبكه آبياري) از يك حوضه آبريز توضيح مي‎دهد. اين رويكرد در مورد مديريت شبكه‎هاي آبياري كمتر مورد توجه قرار گرفته، كه انتظار مي‎رود با كاربرد آن، بخشي از مشكلات مديريت شبكه‎هاي آبياري مرتفع گردد. روش مورد استفاده در اين تحقيق بر اساس بررسي ادبيات مديريت زنجيره Nexus، مفاهيم پايداري و امنيت منابع آب، غذا و انرژي در شبكه‎هاي آبياري، و رويكرد عملي پويايي سيستم است. بخش عمده تحقيق متكي بر فعاليت­‌هاي ميداني شامل بازديد از شبكه‌­هاي آبياري و مصاحبه با خبرگان، متخصصان و تكنسين‎هاي استاني، كاربران آب و كشاورزان، بوده است. متغيرهاي مهم مؤثر بر مديريت يكپارچه شبكه‎هاي آبياري شناسايي شدند، كه در طراحي چارچوب، تجزيه و تحليل، و تعيين الگوهاي رفتاري بكار رفته‎اند. مواد و روش‎ها: هشت دغدغه اصلي شبكه‎هاي آبياري به‎عنوان مكانيزم‎هاي مهم پويايي سيستم براي هر دو سطح (مديريت شبكه و مديريت مزرعه) به شرح زير شناسايي شد: - زيرسيستم محدوديت منابع آب در حوزه يك شبكه آبياري كه رشد مهمترين حلقه اقتصادي منطقه را متأثر مي‎كند (الگوي محدوديت رشد). - زيرسيستم تركيبي در مواجهه با ضعف شاخص عدالت در شبكه آبياري (الگوي موفقيت در پي موفق در كسب منابع آب بيشتر، الگوي جابجايي مشكل در تأمين نياز آبي كشاورزان پايين‎دست و الگوي تهديد و تشديد در افزايش ميزان نياز آبي حاصل از تغييرات الگوي كشت در كل كشاورزي منطقه). - زيرسيستم مجموعه اقدامات شخصي و مديريتي در مواجهه با كسري حجم آب موجود در دسترس شبكه حاصل از اتخاذ تصميمات بدون پشتوانه بلندمدت (الگوهاي تركيبي راه‎حل‎هاي منجر به شكست در تأمين نياز آبي از منابع زيرزميني، تخصيص منابع بيشتر آبي جهت تأمين تعهدات شبكه و تغييرات در الگوي كشت جهت تحصيل محصول بيشتر). - زيرسيستم مجموعه تصميمات فردي كشاورزان و راه‎كارهاي مقطعي مديران در مواجهه با نياز آبي تأمين نشده در بخش كشاورزي (الگوي تركيبي از راه­حل­هاي منجر به شكست جهت دسترسي غيرمجاز به منابع زيرزميني و الگوي جابجايي مشكل در مواجهه مديران شبكه با مشكل برداشت­‌هاي غيرمجاز با ارائه راه­حل انسداد چاه‌­ها). - زيرسيستم ميزان عملكرد محصول (معضل استفاده از نهاده‎هاي كشاورزي) (الگوي تركيبي راه‎حل‎هاي منجر به شكست در استفاده كشاورزان از نهاده‌­هاي كشاورزي و عواقب شوري اراضي و همچنين افزايش سطح زير كشت در رسيدن به محصول بيشتر). - زيرسيستم مواجهه با مهمترين معضل بخش كشاورزي (بهره‎وري آب در كشاورزي)، (الگوي جابجايي مشكل در برخورد مسئولان شبكه در بهبود ميزان بهره‌­وري آب از طريق بهبود راندمان شبكه در مقابل راه‎حل بهبود بهره‎وري آب در سطح بلوك‎هاي زراعي و الگوي راه‎حل منجر به شكست توسعه طرح تحويل توافقي با ابزار آموزش به كشاورزان در مقابل تأثيرات بلندمدت مديريت بيشتر آب تحويلي به كشاورزان). - زيرسيستم كاهش محسوس مطلوبيت شبكه (الگوي تقليل اهداف مطابق با فشارهاي وارد به مسئولان شبكه و نهايتاً تنزل اهداف اوليه طرح شبكه آبياري كه نيازمند بازنگري در زيرساخت‎هاي سازه‎اي و توانمندسازي مديريتي در شبكه آبياري است). - زيرسيستم تبيين شاخص نكسوس به‎عنوان اصلي‎ترين شاخص تركيبي از منظر آب، غذا و انرژي (ارائه راهكار بهبود مطلوبيت در مقابل افزايش سطح زير كشت به‎عنوان راه‎حل بي‎اثر در اين زمينه). يافته‎ها: با توجه به دغدغه‎هاي اصلي، الگوهاي رفتاري، بر اساس سازوكارهاي تصميمات آب‎بران و مديران شبكه، در بازه‎هاي زماني كوتاه‎مدت و بلندمدت، و عوارض جانبي آنها تبيين و شناسايي شدند. شش الگوي سيستميك كه ابزار پويايي‎شناسي شبكه آبياري و پيش‎بيني آينده مطلوبيت شبكه بر اساس زنجيره آب، غذا و انرژي (Nexus) است تشخيص داده شد. اين الگوها عبارتند از: محدوديت رشد، تهديد و تشديد، راه‎حل‎هاي منجر به شكست، موفقيت براي موفق، تقليل اهداف و انتقال بار مسئوليت. نتيجه‎گيري: به‎عنوان يك نتيجه از اين تحقيق، يك مدل مفهومي توسعه داده شده است كه رهيافت اصلي آن توصيه جهت اصلاح فرآيند موجود طرح‎هاي توزيع به‎همراه اصلاح در شيوه الگوي كشت و سطح مطلوب كشاورزي منطبق با طرح اوليه و نياز كشاورزان مي‎باشد.