ارزيابي تغييرات رواناب و رسوب تحت تأثير كاهش آب آبياري با استفاده از مدل SWAT (منطقه مورد مطالعه: شبكه آبياري و زهكشي رودخانه دز)

مقدمه و هدف: در سال‌هاي اخير، استفاده از مدل SWAT به‌عنوان ابزاري متداول براي شبيه‌سازي دبي جريان، توليد رسوب و ارزيابي سناريوهاي مختلف براي كاهش توليد رسوب و رواناب مورد استفاده قرار گرفته است. پژوهش حاضر نيز با هدف ارزيابي تغييرات رواناب و رسوب تحت تأثير كاهش آب آبياري استفاده از مدل SWAT در شبكه آبياري و زهكشي رودخانه دز صورت گرفته است.   مواد و روش: واسنجي و اعتبارسنجي مدل براي شبيه‌سازي رواناب (ايستگاه‌هاي شوشتر، عرب اسد، پل شاوور، حرمله و بامدژ) و رسوب (ايستگاه‌هاي شوشتر، پل شاوور، حرمله و بامدژ) با استفاده از داده‌هاي آماري سال‌هاي 1995 تا 2012 ميلادي و 2013 تا 2017 ميلادي انجام شد. نتايج شبيه‌سازي نيز با استفاده از ضرايب R2 و NSE مورد ارزيابي قرار گرفت. سپس سناريوهاي 10، 20 و 30 درصد كاهش آب آبياري براي ارزيابي تأثير آن‌ها بر رواناب و رسوب منطقه مورد مطالعه به مدل معرفي شد. يافته‌ها: نتايج حاصل از ارزيابي مدل با استفاده از ضرايب R2 و NSE نشان‌دهنده عملكرد مناسب مدل در شبيه‌سازي پارامترهاي مذكور مي‎باشد. نتايج حاصل از ارزيابي سناريوهاي كاهش 10، 20 و 30 درصدي آب آبياري نشان مي‌دهد، كه اعمال سناريو 10 درصد كم‌ترين تأثير را بر ميزان رسوب داشته است. از طرفي اعمال سناريو 30 درصد كاهش آب آبياري موجب افزايش رواناب (60-30 درصد) به‌دليل كاهش برداشت از رواناب براي مصارف آبياري و به تبع آن افزايش ميزان رسوب (50-20 درصد) شبكه‌ آبياري و زهكشي رودخانه دز مي‌شود. نتايج به‌دست آمده حاكي از آن است كه افزايش ميزان رواناب حوضه به‌خصوص در فصول پرآب موجب افزايش فرسايش و بالتبع آن افزايش رسوب در حوضه شده است. بنابراين مي‌توان بيان نمود كه زمان اعمال سناريو و ويژگي‌هاي خاك منطقه مؤثرترين مولفه بر ميزان رواناب و رسوب حوضه مي‎باشند. نتيجه‌گيري: مطابق نتايج به‌دست‌آمده با توجه به تأثير رواناب بر فرسايش و ميزان رسوب‌ موجود در يك حوضه استفاده از روش‌هاي كنترل و كاهش رواناب نظير عمليات آبخيزداري، سازه‌هاي مهار و ذخيره رواناب و استفاده از روش‌هاي نوين آبياري براي جلوگيري از كاهش فرسايش خاك امري ضروري مي‌باشد. چرا كه روش‌هاي سنتي آبياري علاوه‌بر تلفات آب، موجب كاهش حاصل‌خيزي خاك و افزايش رسوب در زه‌آب خروجي اراضي كشاورزي مي‌شوند. در اراضي كه به‌روش‌هاي سنتي آبياري مي‌شوند، در بعضي مواقع مقدار آب مصرفي بيش‌تر از ظرفيت نفوذ خاك مي‌باشد. كه اين امر موجب فرسايش لايه سطحي خاك توسط رواناب تاشي از تجمع آب مي‌شود. بنابراين رويكرد‌هاي مديريت زراعي در حوضه‌هاي مستعد فرسايش خاك بايستي برروي روش‌هاي نوين آبياري با حداقل خروجي رواناب و زه‌آب متمركز گردد.