بررسي فني و اقتصادي كاشت گندم آبي با خطي كار رايزبد (كشت روي پشته هاي بلند) و خطي‌كارهاي رايج (مطالعه موردي: شهرستان پارس‌آباد)

مقدمه: گندم در بسياري از كشورها از جمله ايران، به‌عنوان يك محصول راهبردي تلقي مي‌شود و نقش ويژه‌اي در تغذيه و تأمين انرژي بخش قابل توجهي از مردم جهان دارد. علاوه بر جنبه‌هاي اقتصادي، توليد اين محصول اهميت بالايي از نظر تأمين امنيت غذايي دارد. با توجه به افزايش جمعيت جهاني و محدوديت منابع، تلاش‌هاي جدي براي بهينه‌سازي فرآيندهاي كشاورزي و بهبود بهره‌وري آن‌ها در حال انجام است. در اين راستا، كشت روي پشته‌هاي دائمي مرتفع كه با نام رايزبد (Raised Bed) شناخته مي‌شود، به عنوان يك روش نوين و كارآمد در توليد محصولات مختلف از قبيل گندم مطرح شده است. در بسياري از مناطق جهان از جمله ايران، بزرگ‌ترين محدوديت توليد محصولات كشاورزي، آب است. كشت رايزبد مي‌تواند باعث بهبود بهره‌وري مصرف آب شود و در نتيجه مي‌توان با منابع آبي در دسترس، محصول بيش‌تري توليد كرد كه البته اين افزايش توليد، به‌غير از نقش اين روش در بهبود عملكرد در واحد سطح است. همچنين، در اين روش فقط در اولين سال تشكيل پشته‌ها نياز به عمليات تهيه بستر عميق است و با حذف نياز به خاك‌ورزي عميق در سال‌هاي بعد، مصرف انرژي نيز كاهش مي‌يابد. در رابطه با اثرات مختلف روش كشت رايزبد، مطالعات محدودي در برخي مناطق جهان و روي محصولات مختلفي صورت گرفته است، اما نبود اجماع ميان اين پژوهش‌ها و نيز تعميم‌پذيري پايين نتايج در حوزه كشاورزي، اين نياز را ايجاد مي‌كند كه مطالعات جداگانه‌اي براي هر منطقه و هر محصول انجام شود. در مطالعه‌ حاضر، اثر استفاده از خطي‌كار ويژه كشت رايزبد در مقايسه با بذركارهاي مرسوم روي كيفيت كاشت، مصرف آب، عملكرد، هزينه‌ها و سود اقتصادي كشت گندم آبي مورد بررسي قرار گرفت.مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسي عملكرد بذركارهاي مختلف در يك سيستم تناوبي مبتني بر گندم آبي، آزمايشي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تيمار و چهار تكرار در كشت و صنعت مغان واقع در شهرستان پارس‌آباد استان اردبيل در سال زراعي 1401-1400 اجرا شد. تيمارها شامل كاشت با خطي‌كار رايزبد (چهار خط روي پشته‌هاي بلند به‌عرض 75 سانتي‌متر)، كاشت با خطي‌كار معمولي غلات (سه خط روي پشته‌هايي به‌عرض 60  سانتي‌متر) و كاشت با خطي‌كار غلات فاقد جوي و پشته‌ساز (بذركاري + جوي و پشته‌سازي) بودند. صفات اندازه‌گيري شده شامل ظرفيت مزرعه‌اي كارنده، ميزان شكستگي بذر، ضريب يكنواختي توزيع بذر (افقي و عمودي)، درصد سبزشدگي، كارايي مصرف آب، تعداد سنبله در واحد سطح، تعداد دانه در سنبله، عملكرد دانه و شاخص برداشت بود. براي تحليل مالي (ارزيابي اقتصادي) از روش بودجه‌بندي جزئي و نرخ بازده نهايي استفاده و مقايسه ميانگين‌ها با آزمون LSD انجام شد. براي تجزيه‌وتحليل اقتصادي و آماري داده‌ها، از نرم‌افزارهاي Excel و SPSS استفاده شد.يافته‌هاي تحقيق: نتايج نشان داد كه اثر كاشت روي پشته‌هاي بلند بر بيش‌تر صفات مريوط به اجزاي عملكرد در سطح احتمال پنج درصد و بر شاخص برداشت و عملكرد محصول در سطح احتمال يك درصد معني‌دار بود. بيش‌ترين عملكرد گندم در كاشت با خطي‌كار رايزبد با ميانگين 8611.75 كيلوگرم در هكتار به‌دست آمد كه نسبت به روش‌هاي دوم و سوم به‌ترتيب هفت و هشت درصد بيش‌تر بود. شاخص برداشت در اين سه روش كاشت، به‌ترتيب 47.54، 42.62 و 41.26 درصد به‌دست آمد. نتايج تحليل مالي نشان داد كه استفاده از بذركار رايزبد بيش‌ترين سودآوري را به‌همراه داشت. سود خالص حاصل از اين سه روش كشت به‌ترتيب 87.85، 51.91 و 42.51 ميليون ريال در هكتار بود. نرخ بازده نهايي جايگزيني كاربرد بذركار رايزبد نسبت به بذركار معمولي و بذركار فاقد جوي‌وپشته‌ساز نيز به‌ترتيب 123.95 و 173.73 درصد محاسبه شد.نتيجه‌گيري: استفاده از خطي‌كار رايزبد در همان سال اول باعث افزايش قابل‌توجه در سود خالص مي‌شود، ولي براي بررسي جامع‌تر، نياز به مطالعات چندساله دارد. نياز به خاك‌ورزي عميق‌تر و تشكيل پشته‌هاي بلند در اولين سال و نيز قيمت بالا و ظرفيت مزرعه‌اي پايين خطي‌كار رايزبد، باعث افزايش هزينه‌هاي عمليات تهيه بستر و كاشت شد، اما صرفه‌جويي در مصرف بذر تا حدودي تعديل‌كننده اين افزايش هزينه بود. در مقابل، افزايش درآمد حاصل از افزايش معني‌دار عملكرد محصول، بسيار بيش‌تر از تغييرات هزينه بود. علاوه بر افزايش سود مستقيم كشاورزان، صرفه‌جويي در مصرف آب و انرژي در روش كاشت رايزبد، از ديگر دلايل اولويت اين روش نسبت به روش‌هاي مرسوم است، زيرا كشاورزان هزينه واقعي اين دو نهاده را پرداخت نمي‌كنند. به هر حال، براي رفع موانع گسترش اين روش كاشت، به مطالعات بيش‌تري نياز است.