كاربست روش تحليل مضمون براي فهم موضوع هاي قرآني در فرهنگ اسلامي (مطالعه موردي شبكه مضامين سوره انبياء)

يكي از خلأهاي پژوهشي در حوزه فرهنگ و ارتباطات اسلامي، عدم استفاده صحيح ازروش‌هاي پژوهش مناسب جهت فهم موضوع‌هاي فرهنگي و اجتماعي در قرآن كريم و يا ديگر نصوص ديني مثل مجموعه احاديث يك امام معصوم (عليه‌السلام) است. بديهي است تا زماني كه نتوانيم با بهره‌گيري از روش‌هاي پژوهش مناسب، موضوع‌ها و مسائل به‌ظاهر پراكنده و نامرتبط در ميان نصوص ديني را شناسايي كرده و شبكه مضامين آنها را ترسيم كنيم، نمي‌توانيم به فهم عميق و دقيق آن موضوع‌ها در بستر فرهنگ اسلامي نائل‌آمده و بالتبع امكان استفاده از آنها جهت ترسيم الگوهاي كاربردي مناسب براي جامعه اسلامي را نخواهيم داشت. يكي از روش‌هاي مناسب جهت ترسيم دقيق و نظام‌مند موضوع‌هاي اصلي و فرعي پراكنده در نصوص ديني، روش تحليل مضمون است. به‌همين‌جهت در اين پژوهش تلاش شده است تا كاربست اين روش پژوهش ميان‌رشته‌اي و متن‌محور به‌منظور فهم موضوع‌هاي قرآني در بستر فرهنگ اسلامي با مطالعه موردي سوره مباركه انبياء، تبيين شود. علت انتخاب سوره انبياء نيز به‌جهت طرح موضوع‌ها و قصص پراكنده انبياء الهي در اين سوره بوده است. در اين مقاله با استفاده از روش تحليل مضمون، موضوع‌ها و مضامين پراكنده اين سوره را شناسايي و ساختار نظام‌مند آنها را ترسيم نموده‌ايم. نتايج پژوهش بيانگر آن است كه هدف خداوند متعال از نقل داستان برهه‌اي خاص از زندگي برخي پيامبران الهي در اين سوره به‌منظور الگوگيري از شخصيت و رفتار آنها براي جامعه اسلامي بوده و شبكه مضامين اين سوره، تبيين‌كننده ارتباط مستقيم سه مقوله توحيد، معاد و نبوت با همديگرند به‌گونه‌اي‌كه ديگر موضوع‌هاي پراكنده در بستر اين سه مقوله، هويت فرهنگي و اجتماعي پيدا مي‌كنند.