نائيني و مفهوم ملت؛ استراتژي پذيرش و تصاحب

يكي از ابعاد بااهميت و البته مغفول در هماوردي اسلام و مدرنيته، مواجهۀ علماي اسلامي با مفاهيم مدرني است كه نقش تعيين‌كننده‌اي در بسط مدرنيته و كاربست مدرنيزاسيون در جوامع اسلامي داشته‌اند. مفهوم «ملت» ازاين‌دست مفاهيم است كه تصوير جديدي براي جهان و به‌ويژه كشورهاي اسلامي منطقۀ خاورميانه رقم زده است. روحانيان شيعه هريك به نحوي كوشيده‌اند، ضمن ارائۀ تفسير ديني و شيعي از اين مفهوم مدرن، مرز ميان خود و اين مفهوم را تعيين كنند. دراين‌خصوص، ميرزاي نائيني كه از علماي طراز اول عصر مشروطه به شمار مي‌رود، ذيل چارچوب الهيات انتخاب، در كتاب تنبيه‌الامه‌و تنزيه‌المله يكي ازاين‌دست مواجهات نوآورانۀ مفهومي را مطرح ساخته كه در مقالۀ پيش‌رو و با اتخاذ روش‌شناسي «جامعه‌شناسي تاريخي» و كاربست تكنيك «تحليل مضموني» به بررسي آن مي‌پردازيم. درنهايت، اين مطالعه نشان مي‌دهد كه نائيني ضمن كاربست استراتژي «پذيرش و تصاحب»، اولاً كليت اين مفهوم و نظم دولت-ملتي برخاسته از آن را پذيرفته و اساساً تئوري سياسي خود را بر اساس آن استوار مي‌كند، ثانياً در مقابل برجسته‌شدن «وجه ايدئولوژيك» آن مي‌ايستد و ثالثاً مي‌كوشد تفسيري از اين مفهوم ارائه كند كه خللي به اسلامي و شيعي‌بودن دو پديدۀ نوظهور دولت و ملت وارد نشود.