ارزيابي ميانگين عملكرد و پايداري ژنوتيپ‎ هاي نخود با تلفيق مدل‎ هاي AMMI و BLUP و گزينش بر اساس شاخص پايداري چند صفتي (MTSI)

مقدمه و هدف: نخود به واسطه درصد پروتئين و ارزش تغذيه‎اي زياد، يكي از حبوبات سرما دوست محسوب مي شود و قابليت كشت پائيزه در شرايط ديم را دارد. شناسايي ژنوتيپ‎هايي با عملكرد بالا و سازگاري به دامنه گسترده‌اي از محيط‌ها يكي از هدف‌هاي عمده در برنامه‌هاي به نژادي گياهان زراعي مي باشد. تركيب دو روش ارزيابي پايداري بهترين پيش‎بيني نااريب خطي (BLUP) و اثرات اصلي جمع پذير و برهمكنش‎هاي ضرب پذير (AMMI) در آزمايش‌هاي ناحيه‌اي و گزينش پايداري چند صفتي (MTSI) به ارزيابي بهتر ژنوتيپ‌هاي گياهي و دستيابي به نتايج دقيق‌تر كمك مي‌كند. مدل‌هاي اثرات اصلي جمع‎پذير و برهمكنش ضرب‎پذير(AMMI) و بهترين پيش‎بيني نااريب خطي (BLUP)، از جمله روش‌هاي چند متغيره كاربردي در ارزيابي آزمايش‌هاي چند محيطي هستند. اين پژوهش براي شناسايي ژنوتيپ‎هاي پايدار و پر محصول نخود در كشت پائيزه انجام شد. مواد و روش ها: در اين پژوهش، هفده ژنوتيپ پيشرفته نخود همراه با دو شاهد عادل و آزاد در قالب طرح بلوك‎هاي كامل تصادفي در سه تكرار، در ايستگاه تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي سراب چنگائي خرم آباد (لرستان) به‌مدت چهار سال زراعي (1392-96)، مورد ارزيابي قرار گرفتند. براي كمي‎سازي پايداري ژنوتيپي، بهترين پيش‎بيني نااريب خطي، از برهمكنش‎هاي ژنوتيپ در محيط (سال) برآورد شدند. و تجزيه مقادير منفرد (SVD) كه اساس تجزيه AMMI است، بر روي ماتريس حاصله انجام شد. يافته ها: نمودار گرمايي مبين تنوع عملكرد دانه ژنوتيپ‎ها در سال‎هاي مختلف بود. نمودار موزائيكي نشان داد كه سهم مجموع مربعات ژنوتيپ و برهمكنش ژنوتيپ در محيط( سال) در مجموع مربعات كل به‌ترتيب 15/45 و 31/26 درصد بود. آزمون نسبت درست نمايي (LRT) نشان داد كه برهمكنش ژنوتيپ در سال بر عملكرد دانه، وزن صد دانه، ارتفاع بوته، سرعت پرشدن دانه و دوره پرشدن دانه معني‎دار بود، با توجه به معني‎دار بودن برهمكنش ژنوتيپ در محيط (سال)، ميتوان تجزيهBLUP را بر روي اين داده‎ها انجام داد. آزمون اسكريت نشان داد چهار مؤلفه اصلي اوليه سهم قابل توجهي در توجيه برهمكنش ماتريس ژنوتيپ در محيط (سال) حاصل از BLUP داشتند، بطوري كه مؤلفه اصلي اول و دوم به‌ترتيب فقط 34/31 و 31/38 درصد از تغييرات برهمكنش ژنوتيپ در محيط (سال) را توجيه مي كردند. رتبه بندي ژنوتيپ‎ها بر اساس شاخص پايداري چند صفتي (MTSI) انجام شده است كه، ژنوتيپ 7 با 1/6 MTSI= به‌عنوان ژنوتيپ برگزيده، مشخص شد. نتيجه گيري: در مجموع، بر اساس نتايج كل روش ها و انتخاب همزمان بر اساس پايداري عملكرد دانه و همه صفات اندازه‎گيري شده (MTSI)، ژنوتيپ‎هاي شماره 7 (FLIP07-201C)، و 4 (FLIP06-43C) ژنوتيپ‎هاي پايدار و برتر نسبت به ميانگين كل صفات ژنوتيپ‎ها بودند . ژنوتيپ شماره 4 از لحاظ دوره پر شدن دانه (32 روز)، عملكرد دانه (2536/9كيلوگرم در هكتار)، وزن صد دانه (34/3 گرم)، ارتفاع بوته (65/3 سانتي متر) و ژنوتيپ شماره 7، با ميانگين سرعت پر شدن دانه (10/63 ميلي گرم در دانه در روز ) و عملكرد دانه (2250 كيلوگرم در هكتار) بيشتر از ميانگين كل صفات در ژنوتيپ‎ها و شاهد‎هاي (آزاد و عادل) در اين پژوهش برتر بودند.