بررسي تحمل خشكي توده‌هاي بومي گندم دوروم بر اساس شاخص‌هاي مبتني بر عملكرد دانه

مقدمه و هدف: گندم دوروم به‌عنوان دهمين گياه زراعي مهم جهان در نظر گرفته مي‌شود. تنش خشكي از محدوديت‌هاي اصلي توليد جهاني گندم است. اصلاح ارقام جديد كه سازگاري مناسبي به شرايط واجد تنش داشته باشند هدفي مهم در افزايش توليد اين محصول مي‌باشد. در اين راستا بهره برداري از توده‌هاي بومي از اهميت زيادي برخوردار است. هدف از اجراي اين پژوهش بررسي توده‌هاي بومي گندم دوروم از لحاظ تحمل خشكي و شناسايي نمونه‌هاي برتر بود.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش 196 توده بومي گندم دوروم متعلق به 18 كشور از نظر تحمل خشكي با استفاده از شاخص‌‌هاي مبتني بر عملكرد دانه مورد بررسي قرار گرفتند. آزمايش در قالب طرح آلفا لاتيس با دو تكرار در سال زراعي 1400-1399 در مزرعه تحقيقاتي معاونت مؤسسه تحقيقات كشاورزي ديم (سرارود) و در دو شرايط ديم و آبياري تكميلي انجام شد. يافته‌ها: نتايج تجزيه واريانس بيانگر معني‌دار بودن اثر ژنوتيپ، اثر محيط و اثرات متقابل ژنوتيپ × محيط براي عملكرد دانه بود. براساس نتايج تحليل همبستگي و تجزيه باي‌پلات ژنوتيپ × شاخص (GI-biplot)، شاخص‌هاي بررسي شده در چهار گروه قرار گرفتند. گروه اول شامل شاخص‌ پاسخ به خشكي (DRI)، شاخص پايداري عملكرد (YSI)، شاخص عملكرد (YI) و عملكرد در شرايط ديم بود. شاخص‌هاي تحمل به تنش (STI) و ميانگين هندسي توليد (GMP) كه قادر به شناسايي اكسشن‌هاي با عملكرد بالا در هر دو شرايط ديم و آبياري تكميلي بودند در گروه دوم جاي گرفتند. شاخص ميانگين بهره‌وري (MP) با عملكرد دانه در شرايط آبياري تكميلي در گروه سوم قرار گرفتند. شاخص‌هاي حساسيت به تنش (SSI)، تحمل (TOL)، شدت تنش اشنايدر (SSSI) و درصد كاهش عملكرد (RI) كه قادر به تفكيك نمونه‌هاي با عملكرد بالا در شرايط آبياري تكميلي و عملكرد پايين در شرايط ديم از مابقي نمونه‌ها بودند نيز در گروه چهارم دسته‌بندي شدند. براساس نتايج تجزيه خوشه‌اي توده‌هاي بومي مورد بررسي در سه گروه مجزا با ويژگي‌هاي متفاوت از لحاظ عملكرد دانه و تحمل خشكي قرار گرفتند.نتيجه‌گيري: طبق نتايج اين پژوهش انتخاب همزمان براي مقادير بالاي DRI، STI و GMP و مقادير پايين SSI، TOL و RI مي‌تواند در شناسايي نمونه‌هاي با عملكرد بالا و متحمل به خشكي سودمند باشد. اعضاي گروه اول كه بيشتر از توده‌هاي بومي ايران، ژاپن، تركيه و افغانستان بودند را مي‌توان به‌عنوان توده‌هاي پر محصول و متحمل به خشكي در نظر گرفت.