انتخاب ارقام قديم و جديد گندم نان متحمل به تنش خشكي پس از مرحله گل‌دهي

مقدمه و هدف: در مناطق نيمه‌خشك نظير بخش وسيعي از كشور ايران به‌دليل پراكنش نامطلوب بارندگي و افزايش يكباره دما در زمان پر شدن دانه، كاهش رطوبت خاك از جمله مهم‌ترين عامل نقصان رشد و نمو گندم محسوب مي‌شود، لذا با ارزيابي اثرات تنش خشكي روي ارقام مورد مطالعه مي‌توان مطلوب‌ترين رقم را تشخيص داد و از آن براي اهداف به‌نژادي آتي استفاده نمود. بنابراين هدف از اين پژوهش شناسايي ارقام متحمل به خشكي و نيز خصوصيات آن‏ها با كمك شاخص‌هاي مقاومت به خشكي مي‌باشد كه سبب عملكرد بالاتر در شرايط اقليمي خشك مي‌شوند.مواد و روش‌ها: آزمايش حاضر در مزرعه آموزشي-پژوهشي دانشگاه پيام‌نور مركز اسدآباد در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در دو شرايط تيمار رطوبتي در سال زراعي 96-1395 طراحي و اجرا گرديد. تيمار رطوبتي در شرايط اعمال تنش خشكي به صورت قطع آبياري بعد از گل‌دهي و در شرايط بدون تنش خشكي مطابق معمول منطقه تحقيق انجام پذيرفت. تعداد 14 رقم از مجموع ارقام قديم و جديد گندم نان در اين پژوهش استفاده گرديد. از شاخص‌هاي تحمل به خشكي در اين پژوهش استفاده گرديد.يافته‌ها: نتايج مقايسه ميانگين‏ ها اين آزمايش نشان داد كه بيشترين ميانگين عملكرد در شرايط بدون تنش خشكي و تنش خشكي به‌ترتيب مربوط به رقم 10 و 2 بود. بيشترين شاخص Stress Tolerance Index، Mean Productivity،Geometric Mean Productivity،Harmonic Index، Abiotic-stress Tolerance Index، Modified Stress Tolerance index in without drought stress، Modified Stress Tolerance index in drought stress و Stress Tolerance Score را ارقام شماره 10، 2 و 6 داشتند. نتايج حاصل از تحليل همبستگي بين شاخص ها و ميانگين عملكرد در شرايط بدون تنش خشكي و تنش خشكي نشان داد كه مناسب ترين شاخص براي غربال كردن ارقام در دو شرايط محيطي در اين مطالعه، شاخص هاي STI، ATI، K1STI، K2STI، STS، MP، HAM و GMP بودند. همچنين تجزيه به مولفه هاي اصلي نشان داد كه 69/3 درصد تغييرات متغيرهاي مورد بررسي در شرايط بدون تنش و تنش خشكي توسط مؤلفه اول و 99/4 درصد تغييرات مذكور توسط مؤلفه ‏هاي اول و دوم قابل توجيه مي باشد. نتيجه‌گيري: در اين مطالعه شاخص هاي STI، ATI، K1STI، K2STI، STS، MP، HAM و GMP مطلوب تشخيص داده شدند. لذا اين شاخص هاي توانستند ارقام متحمل به خشكي و داراي عملكرد مطلوب در هر دو شرايط محيطي مورد بررسي (شرايط بدون تنش خشكي و تنش خشكي) را شناسايي نمايند. ارقامي كه توانستند در هر دو شرايط محيطي توسط شاخص هاي مذكور مورد گزينش قرار بگيرند به‌ترتيب شامل ارقام شماره 10، 2 و 6 بودند.