بررسي تنوع ژنتيكي موجود در ژرم‌پلاسم گندم دوروم بر اساس عملكرد دانه و برخي از صفات زراعي

مقدمه و هدف: گندم دوروم كه گندم ماكاروني نيز ناميده مي‌ شود، گونه تتراپلوئيد از گندم است كه طي فرآيندهاي متوالي گزينش از گندم ‌هاي امر (Emmer) توسعه و تكامل يافته است. از اين‌ رو به نظر مي‌ رسد كه سطح بالايي از تنوع ژنتيكي در ژرم پلاسم اين گياه زراعي وجود داشته باشد كه مي ‌تواند به منبع ژني غني براي اصلاح و بهبود ارقام موجود مورد استفاده قرار گيرد. اين پژوهش با هدف ارزيابي تنوع ژنتيكي موجود در مجموعه ‌اي از ژنوتيپ ‌هاي گندم دوروم از نظر عملكرد دانه و برخي از صفات زراعي انجام شد. مواد و روش‌ ها: در اين پژوهش 94 ژنوتيپ گندم دوروم در ايستگاه تحقيقات كشاورزي ديم كشور واقع در سرارود كرمانشاه در قالب طرح حجيم‌ شده (آگمنت) با شش شاهد تكرار شونده طي دو سال زراعي 1397-1396 و  1398-1397 مورد ارزيابي قرار گرفتند. به‌ منظور مطالعه تنوع ژنتيكي ژنوتيپ ‌هاي مورد بررسي صفات زراعي شامل: تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا رسيدگي فيزيولوژيكي، ارتفاع بوته، وزن هزار دانه و عملكرد دانه اندازه ‌گيري و ثبت شدند. پس از جمع ‌آوري داده‌ هاي آزمايشي، تجزيه واريانس بر اساس مدل بهترين برآوردهاي نااريب خطي ثابت (Best Linear Unbiased Estimation) صورت گرفت. به‌ منظور شناسايي ژنوتيپ ‌هاي برتر بر اساس عملكرد دانه و ساير صفات مورد بررسي تجزيه گرافيكي ژنوتيپ- صفت  ((GT-biplot انجام گرديد. يافته‌ ها: نتايج به‌ دست‌ آمده از تجزيه و تحليل ‌هاي آماري نشان داد اثر ژنوتيپي براي كليه صفات در هر دو سال (به ‌جز عملكرد دانه در سال اول) معني ‌دار بود. واريانس ژنوتيپي برآورد شده براي هر يك از صفات اندازه‌ گيري شده نشان داد، در هر دو سال زراعي بيشترين ميزان تنوع مربوط به عملكرد دانه بود. با توجه به نتايج به‌ دست‌ آمده از مقايسه ميانگين ژنوتيپ‌ ها از نظر صفات اندازه‌ گيري شده مشخص شد ژنوتيپ ‌هاي شماره 24، 80 و 83 از نظر عملكرد دانه و ديگر صفات زراعي نسبت به ساير ژنوتيپ‌ ها از برتري نسبي برخوردار بودند. همچنين نتايج حاصل از تجزيه GT بيانگر وجود سطح بالايي از تنوع ژنتيكي از نظر صفات اندازه‌ گيري شده بود. وجود همبستگي مثبت و معني ‌دار عملكرد دانه با وزن هزار دانه از ديگر نتايج به‌ دست‌ آمده از اين پژوهش بود. نتيجه ‌گيري: به‌ طور كلي با توجه به نتايج به‌ دست‌ آمده از اين پژوهش سطح بالايي از تنوع ژنتيكي از نظر عملكرد دانه و ساير صفات اندازه‌ گيري شده درون مجموعه ژنوتيپ ‌هاي ارزيابي‌ شده گندم دوروم مشاهده شد، به ‌طوريكه اين تنوع ژنتيكي مي‌ تواند به نحو مطلوبي در برنامه ‌هاي اصلاحي براي بهبود عملكرد دانه مورد استفاده قرار گيرد. علاوه براين، به نظر مي‌ رسد برخي از ژنوتيپ ‌هاي گزينش ‌شده از نظر عملكرد دانه و ساير صفات مي ‌توانند براي بهبود ارقام موجود جهت اصلاح هم زمان بيش از يك صفت در برنامه ‌هاي دورگ ‌گيري استفاده شوند.