بررسي تنوع ژنتيكي و روابط بين صفات مورفولوژيكي-زراعي در ژنوتيپ‌هاي نخود كابلي در شرايط كشت پاييزه

مقدمه: نخود يكي از مهم‌ترين لگوم‌هاي دانه‌اي است كه محصول آن به‌عنوان يك منبع ارزان پروتئين نقش مهمي در تأمين امنيت غذايي كشورهاي در حال توسعه ايفا مي‌كند و در سال‌هاي اخير به‌علت وقوع پديده تغييرات آب و هوايي اهميت فزاينده‌اي پيدا كرده است. تعيين خصوصيات ژرم‌پلاسم از نظر صفات مورد نظر، ايجاد جمعيت‌هاي اصلاحي‌ را كه براي دستيابي به اهداف خاص طراحي مي‌شوند، تسهيل مي‌كند. اين پژوهش به‌منظور بررسي تنوع ژنتيكي ژنوتيپ‌هاي پيشرفته و ارقام نخود كابلي در شرايط كشت پاييزه، تحليل روابط بين صفات مورفولوژيكي-زراعي و انتخاب ژنوتيپ‌هاي برتر انجام گرفت.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، تنوع ژنتيكي 150 ژنوتيپ نخود كابلي شامل 12 رقم داخلي، 4 رقم خارجي و 132 لاين‌ پيشرفته در دو سال زراعي متوالي (1399-1398 و 1400-1399) در مزرعه آزمايشي معاونت مؤسسه تحقيقات كشاورزي ديم كشور (كرمانشاه) در قالب طرح آلفا لاتيس با دو تكرار از لحاظ صفات مهم زراعي شامل صفات فنولوژيك، ارتفاع بوته و عملكرد دانه و اجزا آن در شرايط كشت پاييزه مورد بررسي قرار گرفتند.يافته‌ها: طبق نتايج تجزيه واريانس مركب، اختلاف معني‌داري بين ژنوتيپ‌هاي مورد بررسي از لحاظ تمامي صفات مورد مطالعه به‌جز دوره پر شدن دانه و وزن صد دانه وجود داشت. بر اساس نتايج حاصل از تجزيه باي‌پلات ژنوتيپ × صفت و تحليل همبستگي ژنتيكي بين صفات، صفت تعداد نيام در بوته در هر دو سال اجراي آزمايش همبستگي مثبت و معني‌داري با عملكرد دانه داشت. طبق نتايج حاصل از تجزيه كلاستر، ارقام و ژنوتيپ‌هاي مورد بررسي در سال‌هاي اول و دوم اجراي آزمايش به ترتيب در سه و دو گروه مجزا دسته‌بندي شدند. به‌منظور انتخاب ژنوتيپ‌هاي برتـر با استفاده از شاخص MGIDI گزينش همزمان بر اساس عملكـرد دانه بالا، وزن صد دانه زياد، ارتفاع بلند، تعداد نيام در بوته بيشتر، گلدهي زودهنگام، زود‌رسي و طول دوره پرشدن دانه كوتاه انجام شد. در سال اول اجراي آزمايش ژنوتيپ‌هاي 25، 143، 74، 66، 35 (آزاد)، 97، 133، 19، 4، 52، 15، 80، 36 (عادل)، 40 (سعيد)، 108، 22، 86، 106، 141، 99، 98 و 21 به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي برتر شناخته شدند. در سال دوم اجراي آزمايش ژنوتيپ‌هاي 35 (آزاد)، 13، 34 (نصرت)، 70، 136، 46، 99، 20، 120، 36 (عادل)، 30، 73، 51، 116، 59، 23، 19، 55، 41 (ثمين) و 11 به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي برتر شناخته شدند. ارقام آزاد و عادل و لاين‌هاي 99 و 19 در هر دو سال متوالي به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي برتر شناسايي شدند.نتيجه‌گيري: تنوع ژنتيكي قابل توجهي از لحاظ صفات مرتبط با عملكرد دانه در ژرم‌پلاسم مورد مطالعه وجود داشت كه امكان انتخاب ژنوتيپ‌هاي برتر را فراهم مي‌كند. طبق نتايج اين پژوهش صفت تعداد نيام در بوته نقش مهمي در شكل‌گيري عملكرد دانه در شرايط كشت پاييزه داشت. ژنوتيپ‌هاي برتر شناسايي‌شده در اين پژوهش را مي‌توان به‌عنوان والدين تلاقي‌ها در برنامه‌هاي به‌نژادي نخود كابلي براي شرايط كشت پاييزه مناطق معتدل مورد بهره‌برداري قرار داد.