برآورد عمل ژن و پارامترهاي ژنتيكي برخي از ويژگي‌هاي كمي و كيفي چغندرقند (Beta vulgaris L.) از طريق تجزيه لاين× تستر

مقدمه و هدف: در برنامه‌هاي اصلاح گياهان زراعي به اطلاعات جامعي در رابطه با ساختار ژنتيكي مواد گياهي و نيز قابليت تركيب‌پذيري آن‌ها نياز است. در اين راستا مطالعه حاضر با اهداف ارزيابي قابليت‌هاي تركيب‌پذيري عمومي والدين و تركيب‌پذيري خصوصي تلاقي‌ها، تعيين ماهيت و ميزان عمل ژن و در نهايت برآورد وراثت‌پذيري صفات كمي و كيفي هيبريدهاي چغندرقند از طريق تجزيه تلاقي لاين- تستر اجرا شد. مواد و روش‌ها: مطالعه حاضر به‌صورت تلاقي لاين- تستر با استفاده از نه لاين و دو تستر برگزيده چغندرقند انجام شد. به اين منظور لاين‌هاي مادري در خطوط مياني و لاين‌هاي پدري در دو خط جانبي كشت شدند و با رعايت نكات مربوط به ايزولاسيون، كليه تلاقي‌ها صورت پذيرفت. تعداد 18 هيبريد حاصل از تلاقي‌ لاين- تستر طي سال زراعي 1399-1398 در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار در ايستگاه تحقيقات كشاورزي شيراز مورد كشت و بررسي قرار گرفتند.يافته‌ها: نتايج تجزيه واريانس عملكرد ريشه، عملكرد شكر، عملكرد شكر سفيد، درصد قند ناخالص، درصد قند خالص، سديم، پتاسيم، نيتروژن مضره، ضريب آلكاليته، ضريب استحصال شكر و درصد قند ملاس نشان داد كه در بين هيبريدها از نظر كليه صفات به‌جز دو صفت درصد قند ناخالص و خالص تفاوت معني‌داري در سطح احتمال يك درصد وجود دارد. تجزيه لاين- تستر مؤيد آن بود كه اثرات افزايشي و غير افزايشي ژن‌ها به‌صورت توأم در بيان و توارث صفات عملكرد ريشه و عملكرد قند ناخالص دخيل هستند؛ اما در كنترل ژنتيكي صفات عملكرد شكر سفيد، درصد قند ناخالص، درصد قند خالص، سديم، پتاسيم، نيتروژن، ضريب آلكاليته، ضريب استحصال شكر و درصد قند ملاس ژن‌هايي با اثر غير افزايشي نقشي بر عهده نداشته است و نظر به معني‌داري اثر تركيب‌پذيري عمومي لاين و يا تستر براي صفات مذكور، صرفاً ژن‌هايي با اثر افزايشي در كنترل اين صفات دخالت دارند. در مجموع از لاين‌هاي مورد استفاده در پژوهش حاضر، لاين 950123 و از تستر‌هاي آزمايشي، تستر F- 21121 اثرات مثبتي را با توجه به اهداف اصلاحي چغندرقند در پي داشتند. لاين S1- 24 و تستر F- 21122 در كل با اثرات منفي همراه بودند و سبب كاهش ارزش اصلاحي صفات گرديدند. نتيجه‌گيري: در مجموع نتايج به‌دست‌آمده مبين وجود تنوع ميان هيبريدهاي حاصل از تلاقي بين لاين‌ها و تسترهاي تحت بررسي بود. بر اساس نتايج، در كنترل صفات عملكرد ريشه و عملكرد شكر ناخالص، ژن‌هاي با هر دو اثر افزايشي و غير افزايشي دخيل هستند، اما در وراثت صفات عملكرد شكر خالص، سديم، پتاسيم، نيتروژن مضره، ضريب آلكاليته، ضريب استحصال شكر و درصد قند ملاس تنها ژن‌هاي با اثر افزايشي دخالت دارند. نظر به اينكه قابليت تركيب‌پذيري عمومي مبين اثرات افزايشي ژن‌ها است، بنابراين والدهايي كه از قابليت تركيب‌پذيري عمومي بالايي برخوردارند، اثر افزايشي زيادي نيز به همراه دارند كه مي‌توان از آن‌ها در توليد ارقام بهره برد.