نقدي بر رويكرد ميرزا آقاخان در اقتصاد

بررسي سير انديشه اقتصادي در ايران موضوع مهمي است كه تاكنون مورد غفلت قرار گرفته است. اين بررسي از آن روي داراي اهميت است كه پرداختن به آن مي‎تواند ميزان درك اقتصاددانان امروز از مناسبات دنياي جديد را روشن سازد. به‌منظور برداشتن گامي در اين مسير، پژوهش پيشِ روي به بررسي انديشه اقتصادي ميرزا آقاخان پرداخته است. كتاب «تكوين و تشريع» به‎لحاظ كوشش نويسنده آن در تبيين رويكرد روش‎شناختي براي درك پديده‎هاي جهان به‌طور اعم و مناسبات اقتصادي به‌طور اخص متفاوت از ديگر آثار منتشرشده در دوره مشروطه است. ميرزا آقاخان در اين اثر كوشيده است با استخراج برخي اصول، مناسبات اقتصادي در جامعه را توضيح دهد. در اين مطالعه به‌منظور دستيابي به اين هدف و نيز به‎جهت هماهنگي بيشتر با روش مورد اشاره، ميرزا آقاخان در «تكوين و تشريع»، از روش ميزس كه بسط روش مورد استفاده اقتصاددانان قرن هجده و نوزده ميلادي است، استفاده شده است. نتايج حاصل از اين پژوهش بيانگر آن است كه باوجود كوشش ميرزا آقاخان، انديشه او نتوانسته است به‎عمق تحولاتي كه در انديشه اروپايي رخ داده است رسوخ كند. همچنين، اين نكته توجيه‌كننده ناهماهنگي موجود بين ديدگاه طرح‌شده در «تكوين و تشريع» و «صد خطابه» است كه توجه به آن مي‎تواند در بررسي سير انديشه به‌طور عام و سير انديشه اقتصادي به‌طور خاص در عصر مشروطه راه‎گشا باشد.