مابعد الطبيعۀ عوام: پژوهشي در باب نقش دين در فلسفۀ شوپنهاور

آرتور شوپنهاور معمولاً فيلسوفي ملحد و پوچ ‌انگار دانسته شده است. اين نظر گرچه نادرست نيست، تأكيد بيش از حد بر آن موجب غفلت از بحث‌هاي ديني در فلسفۀ او شده است. در اين مقاله، خواهيم كوشيد تا جنبه‌هاي گوناگون دين‌شناسي شوپنهاور را بررسي كنيم. بدين منظور، پس از ذكر نكات مقدماتي، به خاستگاه‌هاي دين نزد وي مي‌پردازيم و خواهيم ديد كه شوپنهاور منكر منشأيي فراطبيعي براي دين است و ريشه‌هاي دين را در ملال انسان و ميل او به جاودانگي جستجو مي‌كند. سپس پيدايش اديان تاريخي را بررسي مي‌كنيم و روشن مي‌سازيم كه از نظر شوپنهاور همۀ اديان در يك روند تدريجي از دو دين برهمايي و بودايي منبعث شده‌اند و هر چه بهرۀ بيشتري از اين دو داشته باشند معقول‌تر هستند. در بحث از تقسيم‌بندي اديان بزرگ خواهيم ديد كه شوپنهاور اديان را به خوش‌بين و بدبين تقسيم مي‌كند و علت گرايش او به اديان هندي بدبين بودن آنها است. در ادامه جنبه‌هاي مثبت و منفي دين از نگاه شوپنهاور مد نظر قرار مي‌گيرد. او اموري مانند تحجر را از معايب دين و مواردي مانند تسلي‌بخشي را از محاسن آن برمي‌شمارد. در پايان برخي انتقادها به ديدگاه‌هاي او در خصوص دين، از جمله عرفي‌سازي دين، مطرح مي‌شود. مقالۀ حاضر نشان مي‌دهد كه به رغم ناسازگاري فلسفۀ شوپنهاور با آموزه‌هاي ديني، نظام فلسفي او، تا اندازه‌اي، متأثر از اديان شرقي و مسيحيت زاهدانه است.