بررسي تركيب هاي برون مركز سه جزئي N-P-N در زبان فارسي: تحليلي در چارچوب صرف ساخت

در اكثر زبان ها، فرايند واژه سازيِ تركيب، از فرايندهاي ديگر زاياتر است، به همين دليل اين فرايند جايگاه ويژه اي در صرف هر زبان داشته و بيشتر مورد توجه دستورنويسان و زبان شناسان قرار گرفته است. واژه هاي مركبِ يك زبان به صورت هاي مختـلفي قابل طبقه بندي هسـتند، يكي از اين روش هايِ طبـقه بندي، تقسـيم تركيب ها به دو دستۀ برون مركز و درون مركز است. در اين مقاله به بررسي تركيب هاي برون مركز سه جزئي با ساختار N-P-N در زبان فارسي در چارچوب نظريه صرف ساخت مي پردازيم. اين پژوهش روابط معنايي نظام مند، طرحواره ممكن ناظر بر عملكرد ساخت N-P-N، زيرطرحواره هاي آن و ساختار سلسله مراتبي اين ساخت را در واژگان گويشوران زبان فارسي بررسي مي كند. داده هاي مورد بررسي در اين پژوهش از كتاب «فرهنگ فارسي عاميانه» اثر ابوالحسن نجفي (1387) انتخاب شده اند كه جمعاً 88 داده جمع آوري شده و مورد بررسي قرار گرفته اند. رويكرد اين پژوهش ساخت بنيان است و كوشيده است به روش تحليلي-توصيفي و با بررسي محتواي استعاري و معنايي تركيب هاي برون مركز سه جزئي، الـگوهاي واژه سازي ناظر بر آن ها را بر اسـاس مفـهوم «ساخت» و «طرحـواره هاي ساختي» تبيين نمايد. يافته هاي اين پژوهش گوياي اين است كه همه تركيب هاي برون مركز سه جزئي N-P-N كه در اين پژوهش مورد بررسي قرار گرفتند در قالب ده رابطه معنايي طبقه بندي مي شوند؛ اين روابط معنايي عبارت‌اند از: ويژگي، ويژگي شخص، زمان، مكان، حالت، چيز، وضعيت، شخص، كنش و تكرار زمان. هريك از اين روابط معنايي و تفاوت آنها به كمك طرحواره هاي ساختي كه به طور همزمان صورت و معنا را لحاظ مي كند؛ ارائه شده اند. يكي ديگر از نتايج اين پژوهش رابطه مستقيم بين ميزان شفافيت معنايي يك ساخت در زبان فارسي با بسامد وقوع و زايايي آن بود. در پژوهش حاضر، تعداد تركيب هاي عطفي N-be-N، 70 داده بوده كه به صورت معناداري از ديگر تركيب ها بيشتر است و اين بسامدِ بالا گوياي اين است كه در زبان فارسي اين ساخت شفافيت معنايي و زايايي بيشتري براي اهل زبان دارد.