تحليل مفاهيم سواد محيط‌ زيستي در كتاب‌هاي علوم دوره ابتدايي براساس برنامه درسي ملي

مقدمه: دست‌اندازي مداوم بشر بر حوزه هاي محيط زيست و برداشت هاي بي‌رويه و استفاده نادرست از منابع طبيعي، آسيب هاي غيرقابل جبراني بر محيط زيست وارد نموده است. انسان ها در طول زندگي با دخالت و تأثيرات منفي خود در قواعد منظم طبيعت موجب به هم خوردن تعادل و تناسب محيط زيست شده و تا جايي پيش رفته كه جامعه انساني را با انبوهي از معضلات محيط زيستي روبه رو كرده است. از اين رو شناخت رفتارهاي نامطلوب محيطي، مديريت و كنترل آن‌ها، زمينه ساز آموزش‌هايي است كه بايد از همان روزهاي آغازين آموزش رسمي، برنامه ‌ريزان درسي از طريق محتوا و كتب درسي مدنظر قرار دهند. يكي از راه هاي اثرگذار در اين امر، آموزش مفاهيم محيط زيستي در دوران ابتدايي مي باشد. آموزش محيط زيست از طريق مفهوم‌سازي در كتاب هاي درسي مي تواند ابزاري حياتي جهت مقابله با مشكلات محيط زيستي باشد. از اين رو هدف پژوهش، تحليل مفاهيم سواد محيط زيستي در كتاب‌هاي علوم دوره ابتدايي براساس برنامه درسي ملي است.مواد و روش ها: روش پژوهش توصيفي و از نوع تحليل محتوا است. جامعه آماري شامل كتاب‌هاي علوم تجربي دوره ابتدايي بوده كه با توجه به ماهيت موضوع، نمونه گيري انجام نشده و همه جامعه آماري بررسي شده است. ابزار جمع آوري داده ها، سياهه تحليل محتواي محقق ساخته بوده كه با قضاوت متخصصان ساخته شده است و داده هاي حاصل با استفاده از شاخص هاي آمار توصيفي مورد بررسي قرار گرفت.نتايج: نتايج پژوهش نشان داد كه در كتاب هاي علوم تجربي دوره ابتدايي، براساس مؤلفه هاي سواد محيط زيستي (مديريت مصرف آب، مديريت مصرف برق، مديريت مصرف گاز، مديريت پسماند، حفظ جنگل، حفظ حيوانات) بيشترين توجه در پايه اول و سوم، مديريت مصرف آب (25.79 و 35.19 درصد)، پايه دوم، مديريت پسماند (34.69 درصد)، پايه چهارم، پنجم و ششم، حفظ جنگل (22.64، 22.15 و 31.91 درصد) مي‌باشد. همچنين توجه به عناصر محيط زيستي در كل دوره ابتدايي (با 987 فراواني) بيشترين توجه مربوط به كتاب علوم تجربي پايه پنجم با 21.47 درصد و كمترين توجه مربوط به پايه ششم با 14.28 درصد است. از سوي ديگر براساس اولويت بندي، بيشترين توجه كتاب هاي درسي علوم تجربي دوره ابتدايي به مديريت مصرف آب (با 217 فراواني) و كمترين توجه به مديريت مصرف گاز (با 115 فراواني) بوده است.بحث: مفاهيم محيط زيستي در كتاب‌هاي علوم تجربي دوره ابتدايي از جايگاه مطلوب برخوردار نيست. با توجه به مشكلات محيط زيستي در كشور، پيشنهاد شد در بازنگري محتواي كتاب‌هاي درسي علوم تجربي بيشتر به مؤلفه هاي محيط زيستي پرداخته و محتواي محيط زيستي مهارت محور در پايه هاي اول تا سوم و پژوهش محور در پايه هاي چهارم تا ششم گنجانده شود، سازماندهي عمودي و افقي در طراحي محتواي محيط زيستي كتاب‌هاي درسي علوم تجربي و توزيع متوازن محتوا در پايه اول تا ششم ابتدايي رعايت شود، محتواهاي بيشتر و غني تر با موضوع زباله در محتواي كتاب‌هاي درسي دوره ابتدايي به‌ويژه موضوع مديريت پسماند در پايه پنجم و ششم گنجانده شود، محتواي بيشتر با موضوع انرژي و محوريت مسأله مصرف گاز در كتاب هاي پايه سوم و چهارم اختصاص داده شود، محتواهاي مربوط به حفظ جنگل و حيوانات در تمام پايه هاي دوره ابتدايي گنجانده شود.