ارزيابي نقش كاربري اراضي در عرضه خدمت اكوسيستمي نگهداشت خاك (مطالعه موردي: استان سمنان)

مقدمه: منابع خاك نقش مهمي در تأمين كالاهاي مادي ضروري براي انسان و ساير موجودات دارد و خدمات اكوسيستمي متنوعي را به انسان ارائه مي ‌دهد. همچنين خاك براي مدت طولاني به عنوان يك زيرساخت سبز مهم براي حفظ كشاورزي و جنگلداري به عنوان پايه رشد گياهان عمل كرده است. علاوه بر اين، خاك مي‌تواند خدمات مختلف اكوسيستمي مانند بي‌حركت كردن آلاينده‌ها، كنترل آب باران، ترسيب كربن و تأمين زيستگاه را ارائه دهد كه به صورت مستقيم براي انسان سودمند است. خدمات ارائه شده توسط اكوسيستم ‌ها به انسان را خدمات اكوسيستمي مي‌ گويند. نگهداشت خاك به پتانسيل اكوسيستم ‌ها در كنترل فرسايش خاك و حفظ خاك مي ‌گويند كه در طبقه خدمات تنظيمي قرار دارد.مواد و روش‌ ها: كمي‌ سازي نگهداشت و فرسايش خاك در نرم افزار InVEST با مدلInVEST Sediment Delivery Ratio  (SDR) ارزيابي شد. ورودي ‌هاي مورد نياز براي اجراي اين مدل شامل: نقشه كاربري اراضي، فاكتور K (فرسايش‌ پذيري خاك)، فاكتور R (فرسايندگي باران)، فاكتور C (نوع كاربري اراضي و پوشش)، فاكتور P (اقدامات حفاظتي)، DEM (مدل رقومي ارتفاع) و جدول بيوفيزيكي است.نتايج: بر اساس نتايج، پتانسيل اتلاف خاك و انتقال رسوب در محدوده مطالعاتي به ترتيب از صفر تا 248.18 تن در پيكسل و صفر تا 57.25 تن در پيكسل متغير است. نگهداشت خاك نيز در طيفي از صفر تا 124.85 تن در پيكسل در محدوده مورد مطالعه برآورد شده است. نتايج نشان داد كه بيشترين مقدار اتلاف خاك در زيرحوضه 14 با 13716400 تن در سال و كمترين ميزان اتلاف خاك در زيرحوضه 4 با 416594 تن در سال رخ مي‌دهد. همچنين بيشترين مقدار خدمت اكوسيستمي نگهداشت خاك در زيرحوضه 13 با 4304414 تن در سال و كمترين مقدار آن در زيرحوضه 4 با 5645 تن در هكتار در سال تدارك مي‌شود.بحث: جنگل‌هاي متراكم استان سمنان در منتهي‌اليه شمالي استان، با بيش از 36 تن در هكتار بيشترين خدمت اكوسيستمي نگهداشت خاك و محدوده‌هاي كويري، درياچه نمك و شوره‌زار كمترين ميزان خدمت نگهداشت خاك را فراهم مي‌نمايند. بر همين اساس، مجموعه جنگل‌هاي استان شامل جنگل‌هاي متراكم، نيمه متراكم، كم‌تراكم و تنك در مجموع 4269166 تن در سال موجب نگهداشت خاك در استان مي‌شوند. همچنين مراتع خوب، سالانه موجب نگهداشت بيش از 18 تن در هكتار از خاك استان مي‌شوند و مجموع كاركرد نگهداشت خاك توسط انواع مراتع استان شامل مراتع خوب، متوسط و فقير به ميزان 9395160 تن در سال است كه با توجه به  مساحت حدود 18 برابري مراتع نسبت به جنگل‌ها، مي‌توان گفت بيشترين خدمت اكوسيستمي نگهداشت خاك به لحاظ توزيع جغرافيايي اين خدمت در استان توسط مراتع تدارك مي‌شود؛ هرچند كه محدوده‌هاي جنگلي داراي توان بيشتري براي حفاظت از خاك هستند. كاربري‌هاي باغ و مزارع ديم بعد از  پوشش‌هاي طبيعي جنگلي و مرتعي، به ترتيب با تدارك نگهداشت خاك به ميزان 7.86 و 2.15 تن در هكتار در رتبه‌هاي بعدي قراردادند. اما ساير كاربري‌هاي انسان‌ساخت مانند محدوده‌هاي شهري چون معمولاً با حذف يا كاهش پوشش گياهي همراه هستند، موجب زايل شدن اين خدمت اكوسيستمي مي‌شوند. با توجه به استقرار نواحي شهري در نيمه شمالي محدوده مورد مطالعه و اثر منفي آنها بر اين خدمت اكوسيستمي، اهميت حفاظت از پوشش‌هاي جنگلي و مرتعي استان براي حفظ استمرار تدارك خدمت نگهداشت خاك يك امر حياتي محسوب مي‌شود.