بررسي عوامل محيطي مؤثر بر پراكنش و رشد گونه اسكنبيل كرماني (Calligonum bungei) در مراتع استان كرمان

سابقه و هدف: پراكنش و استقرار گياهان تحت تاثير شرايط محيط و خصوصيات گياهي قرار دارد. گونه هاي جنس  اسكنبيل در ايران گسترش وسيعي در اقليم هاي فراخشك و خشك دارند. در اين پژوهش شرايط محيطي حاكم بر تيپ هاي گونه اسكنبيل كرماني(Calligonum bungei)  در مراتع بياباني استان كرمان بررسي شده است. شناسايي تيپ ها و بررسي ميزان تاج پوشش، تراكم و گونه‌هاي همراه اسكنبيل كرماني در هركدام از تيپ‌ها و بررسي تاثير عوامل محيطي مانند (اقليم، توپوگرافي و خاك) بر پراكنش گونه از اهداف اين پژوهش مي باشد. مواد و روش ها: از بين مناطق پراكنش اين گونه در سطح استان چهار تيپ غالب اسكنبيل كرماني در چهار منطقه مختلف به عنوان مناطق معرف در نظرگرفته شد. در هر كدام از اين مناطق، تيپهاي ژئومرفولوژي با استفاده از تصاوير ماهواره اي و بازديد هاي ميداني تشخيص داده شد. سپس عوامل محيطي شامل اقليم، توپوگرافي، خاك و همچنين فاكتورهاي مربوط به گونه ي مورد بررسي شامل تراكم، تاج پوشش و گونه هاي همراه در هر تيپ مورد ارزيابي قرارگرفت. در ادامه براي انجام مطالعات مربوط به پوشش گياهي، ابتدا مناطق معرف هر تيپ تعيين گرديد. سپس به صورت تصافي سيستمانيك  در طول ترانسكت 300 متري اقدام به نمونه برداري از پوشش گياهي شد. اندازه پلات ها با توجه به نوع پوشش گياهي و نحوه پراكنش ،100 مترمربعي تعيين گرديد. تعداد 10 پلات در هر يك از مناطق و درمجموع 40 پلات بررسي شد. براي تعيين سطح پوشش از روش اندازه گيري دو قطر عمود بر هم تاج پوشش گياه استفاده شد. تعداد در هكتار، سطح تاج پوشش و درصد تاج پوشش درهكتار گونه محاسبه گرديد. در نهايت ارتباط بين عوامل محيطي واستقرار گونه در مناطق مورد مطالعه با استفاده از روش تجزيه مولفه هاي اصلي به كمك نرم افزار PC ORD مورد بررسي قرار گرفت. نتايج: براساس نتايج بدست آمده گونه، اسكنبيل كرماني در  دامنه ارتفاعي بين 1400 تا 1750 متر، شيب بين 1تا 18.4 درصد و در همه جهات ديده مي‌شود. از لحاظ عوامل اقليمي متوسط بارندگي ساليانه در اين مناطق بين 55.5 تا 163.4 ميلي متر، متوسط دماي ساليانه بين 16.7 تا 26.4، حداكثر دماي مطلق ثبت شده بين 42 تا 48.8 و حداقل دماي مطلق ثبت شده بين (0.6 ) تا (20.8 ) درجه سانتي گراد، متوسط رطوبت ساليانه بين 29.6 تا 42.5 درصد، طول دوره خشكي در اين مناطق بين 8 تا 12 ماه در سال مي باشد. از  لحاظ عامل خاك، اين مناطق داراي خاك كم عمق با بافت شني لومي تا لومي شني با درصد شن بين 67 تا 84%، آهك بين 8.5 تا 20 درصد، كربن بين 0.1 تا 1.35 درصد، ازت0.1 تا 0.7 درصد، فسفر قابل جذب بين 9.5 تا 13.5 ميلي اكي والان، پتاسيم قابل جذب 200 تا 217.5 ميلي اكي والان، شوري بين 0.36 تا 1.02 دسي زيمنس بر مترو اسيديته بين 7.8 تا 8.09 مي باشد. از نظر پوشش گياهي در كليه مناطق مورد مطالعه گونه اسكنبيل كرماني بصورت پراكنده مشاهده مي شود، بطوريكه تراكم اين گونه در تيپ هاي مورد مطالعه از 10 تا 280 پايه در هكتار و ميزان تاج پوشش از 0.1 تا 5.7 درصد متغيراست. نتيجه‌گيري: از نتايج اين تحقيق ميتوان به اين مهم پي برد كه مؤلفه اول شامل فاكتورهاي (دماي ساليانه، رطوبت، شن و سيلت) با 46.9 درصد، مؤلفه دوم شامل(ارتفاع، شيب، بارندگي ساليانه، فسفر، آهك و پتاسيم) با 35.3 درصد، ومؤلفه سوم شامل (رس، ازت، و شوري) با 17.8 درصد از تغييرات حضور گونه اسكنبيل را در مناطق مورد مطالعه توجيه مي كنند. براين اساس عوامل محيطي مؤثر بر استقرار گونه اسكنبيل كرماني در تيپ مطالعاتي منطقه انار و كرمان، افزايش ميزان شن، كاهش دماي ساليانه، رطوبت و سيلت، در تيپ بم افزايش فسفر، پتاسيم وكاهش ارتفاع، شيب، بارندگي ساليانه و آهك، همچنين در تيپ جيرفت كاهش شن و افزايش دماي ساليانه، رطوبت و سيلت است. بطور كلي افزايش يا كاهش اين عوامل تاثيرگذار به عنوان عوامل محدود كننده استقرار اين گونه در مناطق مورد مطالعه بشمار مي رود.