هستي‌شناسي مسطح، فلسفه‌اي براي پژوهش‌ها و تصميم‌سازي‌هاي همكاري رشته‌اي در دوران كنوني؛ گامي به سوي فرارشتگي

«ديدگاه‌هاي رابطه‌اي» از دهه ۱۹۹۰ به‌منزله رويكردي بديل به بنيان‌هاي فلسفي علوم اجتماعي، با رد دوگانه‌انگاري و تفكر سلسله‌مراتبي سنت‌هاي مرسوم و همچنين اجتناب از كاستي‌هاي نظريه‌پردازي‌هاي ميانه‌گرا مطرح شده‌اند. اين ديدگاه‌ها با تأكيد بر «پيچيدگي»، «به‌هم‌پيوستگي» و «عدم‌قطعيت» هستي، در پي تشريح فرايندهاي «شوند» و پويايي‌هاي جامعه‌اي و انساني‌اند. «هستي‌شناسي مسطح» يا «ژرف‌رابطه‌گرايي» متأخرترين اين ديدگاه‌هاست. اين مقاله قصد دارد با روش سنتزپژوهي، به‌طور جامع به معرفي و بسط مفهوم، ايده‌هاي كليدي و پيش‌فرض‌هاي بنيادين هستي‌شناسي مسطح و ره‌آوردهاي به‌كارگيري آن براي همكاري‌هاي رشته‌اي كه مبتلا به شكاف‌هاي متعدد التقاطي و نبود چارچوب روش‌شناختي منسجم است بپردازد. «هستي‌شناسي مسطح» معتقد به «رابطه‌مندي»، «چندگانگي»، «ناهمگني»، «پيشايندي‌بودن» و «فضازمان‌منديِ» واقعيت است؛ و موجوديت‌ها را به‌شيوه‌اي ژرف‌رابطه‌اي، به‌مثابه همبستگي‌ها و پيكربندي‌هاي درهم‌تنيدهٔ پويا درنظر مي‌گيرد كه وجودشان وابسته به روابطِ دروني و بينابيني‌شان است. اين ديدگاه خوانشي سيال از «قدرت» خواه بين انسان‌ها، خواه بين گونه‌هاي انساني و غيرانساني طرح مي‌كند كه پاسخگوي دغدغه‌هاي انتقادي درباره لزوم دربرگيرندگي اجتماعي و محيط‌زيستي است. بحران اخير شيوع جهاني ويروس كرونا و چالش‌هاي تغييرات آب‌وهوايي گواه ادعاهاي اين ديدگاه‌اند. بنا بر انگاره‌هاي اين ديدگاه، حوزه‌هاي دانشي عميقاً به‌هم‌پيوسته‌اند و اين نشان‌دهنده ضرورت همكاري‌رشته‌اي اعم از چندرشته‌اي و ميان‌رشته‌اي است. از سوي ديگر، هستي‌شناسي مسطح بنيان‌هاي فلسفي همكاري‌رشته‌اي را اساساً به شيوه‌اي يكپارچه بازتعريف مي‌كند و مي‌تواند گامي به سوي شكل‌گيري فرارشته‌ها باشد. چنين ديدگاهي، هم در حوزه علوم اجتماعي و انساني كه با درك پديده‌ها سروكار دارند، و هم در حوزه تصميم‌سازي و سياست‌گذاري عمومي كه با رويكردي همكاري‌رشته‌اي به تجويز مي‌پردازند، بايسته و شايستهٔ به‌كارگيري است.