تأويل و تفسير آيات قرآن به مفاهيم كيميايي در كيمياي متعالي حسن بن زاهد كرماني

حسن بن زاهد كرماني، كيمياگر مسلمان ايراني در سده‌ هشتم هجري است كه به سرزمين هند مهاجرت نموده؛ در آنجا مقيم شده است و دست كم سه اثر ارزشمند كيميايي به زبان فارسي بر جاي گذاشته است. كيميا در انديشه‌ او، از سويي دانشي تلقي مي شود كه واجد منشاء الهي و متكي بر اشارات وحياني است؛ و از سوي ديگر در بستر طبيعيات، طرح و تفصيل يافته است. او در تبيين شأن متعالي كيميا به عنوان اشرف علوم، به آيات و عبارات قرآني استشهاد كرده است. وي همچنين در موارد متعددي، بيان قرآن را مستقيماً به مفاهيم كيميايي تأويل نموده است. در اين مقاله، عمده ترين تأويلات و كاربست هاي كيميايي آيات قرآن در دو وجه مذكور، از متن آثار وي استخراج و ارائه شده است. علاوه بر اين دو، موارد متعددي از آيات و عبارات قرآني نيز در متن آثار حسن بن زاهد وجود دارد كه گرچه دلالتي بر شأن كيميا يا تأويل كيميايي ندارند؛ اما دست كم نشان دهنده‌ آشنايي و انس اين كيمياگر با قرآن مي باشد. چنان كه در اين نوشتار نشان داده شده است، نظر حسن بن زاهد منطبق بر اين ديدگاه است كه همه‌ دانش ها و ازجمله كيميا، در قرآن مستتر است و لذا از آن قابل استفاده است. نويسنده‌ مقاله در بيشتر موارد، نظر حسن بن زاهد را اغراق آميز مي داند.