واكاوي مظاهر دين‎داري عوامانه (كاربرد استخاره در دورۀ ناصرالدين‎شاه قاجار تا محمدعلي شاه)

يكي از انواع دين‎داري، دين‎داري‌اي است كه تحت‌تأثير باورهاي بعضاً غير‎مستند و عوام‎‌گرايانه قرار گرفته و به‌اصطلاح عاميانه ناميده مي‎شود. دين‎‌داري عاميانه مانند ديگر انواع و اقسام دين‎داري مظاهر و تجلياتي اجتماعي و فرهنگي داشت كه يكي از آن‌ها، توسل به استخاره و تصميم‎گيري‎هاي خرد و كلان بر اثر آن بود. در عصر قاجار، ايران خواه‌ناخواه وارد دنياي مدرن شد و تحت‌تأثير مناسبات و روابط و مسائل خاص جاري در آن شد. هيئت‌حاكمه، دولت‌مردان و حتي مردمان عادي كه خود را در شرايط و زمانۀ تازه‎اي مي‎ديدند، براي آرامش خود يا وابستگانشان و يا پايين آوردن ضريب يا احتمال خطا در تصميم‎گيري، ناگزير به استخاره كه به معناي انعكاس اراده خداوندش مي‎پنداشتند، پناه مي‎بردند و آن را مبناي تصميمات خود قرار مي‎دادند. پژوهش حاضر با بهره‌گيري از رويكرد زمينه‎شناسي تاريخي و استفاده از اسناد و مدارك و منابع مربوط به حوزۀ دين‎داري، سياست و فضاي غالب عمومي، رواج و كاركردهاي استخاره، به‌ويژه در بستر سياست را در عصر قاجار، در بازه زماني سلطنت ناصرالدين شاه (حك: 1264-1313ق) تا محمدعلي شاه (حك: 1324-1327ق) مورد بررسي قرار داده‌است. بررسي‎هاي صورت‌گرفته نشان مي‎دهد علل و دلايلي چون ماهيت فردي و استبدادي حكومت، عدم اعتماد عمومي، پايين بودن ميزان آگاهي طبقات گوناگون، نيازهاي روحي و فردي، ترس از مواجهه با نتايج تصميمات غلط، توجيه خود و ديگران، رسيدن به آرامش و پرهيز از ترديد و البته فرار از مسئوليت تصميمات بزرگ و انتساب آن به خداوند، موجب رواج استخاره در دورۀ زماني موردبحث بوده‌است.