مهاجران قفقازي در ايران: پناهندگان جمهوري آذربايجان (دهه هاي 1920ـ1940م/ 1300ـ1320ش)

پس از استيلاي ارتش سرخ بر جمهوري آذربايجان در 1920م/ 1299ش، شمار زيادي از عناصر سياسي و نظامي آن سرزمين به ايران پناهنده شدند. موضوع پيش‌گفته تاكنون در پژوهش‌ها چندان موردتوجه قرار نگرفته و بيشتر به حضور و فعاليت مهاجران آذربايجاني در تركيه و اروپا پرداخته شده است. پرسش اصلي مقالۀ حاضر، چگونگي مناسبات جامعۀ مهاجران آذربايجاني، مشخصاً پناهندگان سياسي، با دولت ايران در دهه‌هاي 1940ـ1920/ 1320ـ1300 و ظرفيت‌ها و موانع همكاري دو طرف بوده است كه تلاش شد با بهره‌گيري از منابع دست اول و پژوهش‌ها، عموماً به زبان‌هاي بيگانه، ابعاد مختلف آن بررسي شود. با توجه به برخورد مناسب ايرانيان با مهاجران، وجود پيوندهاي عميق تاريخي و اجتماعي، مقاومت ايران در برابر استرداد پناهندگان، به‌كارگيري مهاجران در دوائر كشوري و لشكري ايران و همچنين شرايط مغشوش تركيه در آن مقطع، كه جملگي حاكي از اهميت ايران در فرايند مهاجرت آذربايجانيان قفقاز پس از غلبة بلشويك‌ها بودند، زمينه‌هاي چشمگير همكاري وجود داشت؛ اما عواملي چند بر حيات سياسي جامعۀ مهاجران آذربايجاني در ايران سايه انداختند و مانع شكل‌گيري همكاري ميان جامعۀ مهاجران و دولت ميزبان شدند كه اهمّ آن‌ها عبارت بودند از رقابت‌هاي دروني، فعاليت‌هاي ضد كمونيستي دولت‌هاي خارجي، اقدامات مأموران اطلاعاتي شوروي، رويكرد امنيتي حكومت رضاشاه، اولويت سياست خارجي ايران در تنش‌زدايي با اتحاد شوروي و تركيه، خاطرۀ مناسبات پر‌فراز‌و‌نشيب تهران و باكو در سال‌هاي 1918 تا 1920 و غلبۀ گفتمان ترك‌گرايانه بر محافل سياسي آذربايجاني، خصوصاً بين مساواتيان. پس از جنگ جهاني دوم، تحولات بين‌المللي بر پيچيدگي مسئلۀ مهاجران آذربايجاني و موانع همكاري‌شان با دولت ايران افزود.