توسعۀ كالبدي و اقتصادي فسطاط؛ از سال 256 تا 564 ه.ق

اين پژوهش با عنوان «توسعۀ كالبدي و اقتصادي فسطاط از سال ۲۵۶ تا ۵۶۴ ه.ق» درصدد است تا به چگونگي روند توسعۀ شهري و اقتصادي فسطاط و عوامل صعود يا ركود آن در دوران استيلاي طولونيان، اخشيديان و فاطميان پاسخ دهد. شهر فسطاط در دورۀ اموي به‌واسطۀ جغرافياي ممتاز خود توانست در عرصۀ سياسي- اداري، صنعت و تجارت از اسكندريه پيشي بگيرد. با تأسيس دولت عباسي، اين شهر از سمت شمال گسترش و در زمينۀ اقتصادي اعتبار بيشتري در تجارت بين‌المللي يافت. نتايج اين نوشتار حاكي از آن است كه در دورۀ حكومت طولونيان، شهر جديدالتأسيس قطائع به فسطاط ملحق گرديد و اين شهر به توليدكنندۀ اصلي سفال‌هاي مرغوب مبدل شد. فسطاط در دورۀ اخشيديان و پس از مرگ محمد بن طغج، به دليل بحران‌هاي طبيعي و بي‌توجهي حاكمان به آن‌ها، دچار افول گرديد اما با آغاز حكومت فاطميان در مصر، بر اين بحران‌ها فائق آمد. در دورۀ فاطمي، مسيرهاي تجاري از عراق و خليج‌فارس به مصر و درياي سرخ منحرف شد و بندرهاي اسكندريه و عيذاب، نقش اساسي در پيوند تجاري فسطاط با اروپا، يمن و شرق دور داشتند. فسطاط از طريق صور، لاذقيه و عسقلان با شامات مرتبط مي‌شد و واسطۀ مهمي بود كه افريقيه را با مراكز تجاري اقيانوس هند متصل مي‌ساخت. همچنين سكونت تجار بيزانسي، آمالفيايي، ونيزي و پيزايي در رونق تجاري فسطاط تأثير بسزايي داشت. با اين حال در قرن ششم ه.ق، به آتش كشيده شدن اين شهر از بيم تسلط صليبيان، سبب شد تا فسطاط موقعيت ممتاز خود را در مصر از دست دهد.