كاهش اكسيژن محلول در خليج فارس و درياي عمان، تاثيرات و راه هاي مقابله با آن: مروري جامع بر مطالعات انجام شده

خليج فارس ميزبان اكوسيستم هاي دريايي متنوعي مانند جنگل هاي حرا، بسترهاي پوشيده از علف هاي دريايي و آبسنگ هاي مرجاني است كه تا حدودي خود را با شرايط محيطي سخت اين منطقه سازگار كرده اند. افزايش ورود مواد مغذي در كنار گرم شدن خليج فارس مي تواند منجر به كاهش غلظت اكسيژن محلول در آب شود. بر اساس مطالعات انجام شده، مساحت مناطق تحت تأثير هيپوكسي (غلظت اكسيژن كمتر از 61 ميكرومول بر كيلوگرم) در خليج فارس در اواسط پاييز مي تواند به بيش از 50000 كيلومتر مربع برسد. با اين حال وقوع پديده هيپوكسي در خليج فارس در اواخر تابستان محدود به دو منطقه اصلي در بخش هاي غربي و مياني است. بازسازي مقادير غلظت اكسيژن محلول در دهه هاي گذشته نيز حاكي از روند كاهشي در غلظت اكسيژن محلول و افزايش وسعت و مدت هيپوكسي در خليج فارس است. در درياي عمان لايه كم اكسيژن به صورت طبيعي و دائمي وجود دارد. در اعماق بيش از 350 متر در هردو فصل تابستان و زمستان شرايط زيراكسيژني (غلظت اكسيژن كمتر از 6 ميكرومول بر كيلوگرم) مشاهده مي شود. منطقه كمينه اكسيژن (OMZ) درياي عمان و درياي عرب در چند دهه گذشته تشديد شده است. مقادير اكسيژن كه در هسته OMZ درياي عمان و درياي عرب در سال 1960 در محدوده 6 تا 12 ميكرومول بر كيلوگرم گزارش مي شد، حالا به مقادير كمتر از 6 ميكرومول بر كيلوگرم (زير اكسيژني) رسيده است. موجودات دريايي كه در لايه نزديك بستر يا رسوبات نواحي دريايي حاشيه قاره زندگي مي كنند بيشترين آسيب را از گسترش و تشديد هيپوكسي و شرايط زير اكسيژني متحمل مي شوند. كمبود اكسيژن باعث كاهش تنوع زيستي كفزيان و غالب شدن گونه هاي مقاوم مانند كرم هاي پرتار در رسوب سطحي مي شود. كاهش اكسيژن در درياي عمان بر تركيب جوامع فيتوپلانكتوني، مهاجرت عمودي زئوپلانكتون و فانوس ماهيان در ستون آب تاثير قابل توجهي داشته است. گسترش و تشديد OMZ با تاثيرات منفي بر صيادي و شيلات، آثار منفي اجتماعي و اقتصادي نيز براي ساكنين نواحي ساحلي اقيانوس هند، درياي عرب و درياي عمان به همراه دارد. مديريت و راهبردهاي سياست گذاري براي متوقف كردن يا كاستن اثرات كاهش اكسيژن در خليج فارس و درياي عمان را مي توان در سه دسته اقدام هاي مديريتي اصلي طبقه بندي كرد: الف) اقدام هاي كاهشي مبتني بر اكوسيستم براي احيا و محافظت از محيط زيست، ب) اقدام هاي مبتني بر سازگاري براي بازسازي و حفاظت از موجودات دريايي و شيلات، ج) پياده سازي و حفظ برنامه هاي پايش و تجزيه و تحليل اطلاعات حاصل از آن. در واقع تلاش براي يكپارچه سازي تحقيقات، مديريت و اقدام هاي سياستي در درياها و اقيانوس ها در همه رشته هاي زيست شناسي، ژئوشيمي و فيزيك، در مورد همه مشكلات ناشي از تغيير اقليم مانند گرمايش، اسيدي شدن و كاهش اكسيژن، و در همه بخش هاي دانشگاهي، صنعتي، دولتي و نظارتي، موثرترين نقشه راهي است كه براي مبارزه با اثرات تغيير اقليم بر منابع زيستي دريايي توصيه مي شود.