تحليل روند عوامل موثر بر گرد و غبار هنديجان با رويكرد چارچوب پيشران-فشار-وضعيت-اثر-پاسخ

مقدمه پديده گرد و غبار، از حوادث طبيعي است كه به صورت وسيعي در سطح جهان به‌ خصوص در مناطق خشك رخ مي‌دهد. از عوامل اصلي و موثر در رخداد اين پديده، موقعيت جغرافيايي و شرايط اقليمي مناطق تحت تاثير آن است. هدف اين پژوهش، تحليل روابط علت و معلولي رويدادهاي گرد و غبار در منطقه هنديجان با رويكرد چارچوب پيشران-فشار-وضعيت-اثر-پاسخ (DPSIR) است.مواد و روش هافرايندDPSIR ، تحليلي مبتني بر رابطه علت-معلولي عوامل، براي سياست گذاري و برنامه‌ ريزي مديريتي است. چارچوب DPSIR يك چارچوب تفكر سيستمي است كه فرض مي كند، رابطه‌هاي علت و معلولي بين سيستم‌هاي محيطي و اقتصادي-اجتماعي وجود دارد. اين چارچوب مفهومي، چرخه‌اي از دلايل و نتايج را براي تلفيق مناسب داده‌ها و اطلاعات پايه اقتصادي، اجتماعي و محيط‌زيستي به‌كار مي‌گيرد و ارتباط فرايندهاي محيط‌ زيست را با عوامل انساني مشخص ساخته و همچنين، منجر به درك ارتباط سطوح سياست‌گذاري و مطالعات محيط زيست مي‌شود. در اين پژوهش، روند هر مولفه DPSIR نيز با اعمال معيارهاي كمي براي دوره زماني 2019-2007 مورد ارزيابي قرار گرفت.نتايج و بحثنتايج تحقيق نشان داد كه شاخص كل همه مؤلفه‌هاي DPSIR، براي دوره مورد مطالعه روند صعودي دارند. شيب روند مربوط به مولفه‌هاي D، P، S، I و R به‌ترتيب برابر با 0.06، 0.03، 0.02، 0.05 و 0.02 بوده است. اگرچه برخي از پاسخ‌هاي انجام شده براي كاهش تاثير ساير مؤلفه‌هاي DPSIR در جهت بهبود وضعيت گرد و غبار اتخاذ شده اند، ولي نتايج تحقيق و روند تغييرات نشان مي‌ دهند كه كافي و يكپارچه نبوده‌ اند. همچنين، در اين پژوهش، انواع پاسخ‌هاي مربوط به مولفه‌هاي نيروي محركه، فشار، وضعيت و اثرات شناسايي شد. نتايج نشان داد كه غلظت گرد و غبار و روزهاي غبارآلود منطقه در طول دوره مطالعه افزايش يافته و توجه بيشتري به پاسخ‌هاي واكنشي و تمركز كمتري بر پاسخ‌هاي پيشگيرانه شده است. همچنين، توجه به پاسخ بالا بردن راندمان آبياري به‌دليل همبستگي زياد بين وضعيت غلظت گرد و غبار و عوامل فشار از جمله ميزان بارندگي، رطوبت خاك و بهره برداري از منابع آب در منطقه پژوهش، ضروري است. توجه ويژه به توسعه سامانه‌ هاي استحصال آب به‌عنوان يكي از مهمترين پاسخ هاي مديريتي به‌دليل وجود همبستگي منفي و زياد با وضعيت گرد و غبار در طول سال‌هاي پژوهش و تامين مناسب و پايدار منابع آبي با كاهش و به حداقل رساندن سدهاي انحرافي پايين دست سدهاي كوثر و آسك، به‌دليل افزايش غلظت گرد و غبار با افزايش عمليات انحراف سيلاب و احداث سدهاي مخزني و انحرافي از سال 1389، اهميت دارد. در نظر گرفتن حقابه تالاب ها در منطقه با هدف جلوگيري از خشك شدن تالاب‌ها و ايجاد كانون گرد و غبار به‌ويژه در غرب شهرستان هنديجان و دقت در انتخاب گونه گياهي مناسب و همچنين، انجام عمليات بيابان‌زدايي (كاشت نهال، مالچ‌پاشي، احداث بادشكن) سازگار با شرايط اكولوژيكي منطقه به‌دليل همبستگي منفي بين عمليات بيابان‌زدايي و كاهش غلظت گرد و غبار از سال 1394 مي تواند به بهبود وضعيت گرد و غبار در منطقه تحقيق كمك نمايد.نتيجه گيري در اين راستا، توصيه مي شود به نيروهاي محرك (D) و فشارها (P) پاسخ داده شود، تا ضمن بهبود شرايط و اثرات نامطلوب ناشي از آن، پيشران ها و فشارهاي ايجادكننده وضعيت فعلي نيز قابل كنترل باشند. بر اين اساس، اجراي ناقص پاسخ‌ها، دليل ديگري براي عدم دستيابي به اهداف مديريتي و نامطلوب‌تر شدن وضعيت و تعداد روزهاي غبارآلود است. همچنين، اجراي برنامه يكپارچه مديريت حوزه آبخيز در شهرستان هنديجان از طريق تدوين برنامه مشترك آب، كشاورزي و منابع طبيعي در بالادست حوزه آبخيز به‌ منظور تبيين اقدامات موثر زنجيره توليد، توزيع و مصرف آب پيشنهاد مي‌ شود.