كاربست تحليل SWOT با تفكيك عوامل طبيعي و انساني در مديريت يكپارچه حوزه آبخيز ميخ‌ساز در استان مازندران

مقدمه امروزه، تخريب شديد محيط زيست و كاهش عملكرد آبخيزها تحت تاثير عومل مختلف از اهميت خاصي برخوردار است. براي مقابله با اين تهديدات، استفاده از رويكرد مديريت يكپارچه حوزه‌هاي آبخيز و كاربست مفهومي SWOT مرسوم است. اين تحليل با برخورداري از ويژگي‌هاي ساختاري و انعطاف‌پذيري مناسب، قابليت‌هاي گسترده‌اي در راستاي مديريت بوم سازگان‌هاي مختلف را دارا هستند. در مدل تحليلي SWOT، راهبرد‌ها براي دستيابي به حداكثر نقاط قوت و فرصت‌ها و به حداقل رساندن نقاط ضعف و تهديدها، تدوين مي‌شود. لذا، در اين پژوهش سعي شده است، تاثير عوامل مختلف انساني و طبيعي بر وضعيت حوزه آبخيز ميخ‌ساز با رويكرد SWOT مورد ارزيابي قرار گيرد. مواد و روش‌ها حوزه آبخيز ميخ‌ساز، با مساحت 11191.1 هكتار، در غرب استان مازندران و در شهرستان نوشهر، بخش كجور و دهستان زانوس رستاق واقع شده است. به لحاظ تغييرات ارتفاعي، كمترين ارتفاع آن 1374.7 متر از سطح دريا واقع در خروجي آبخيز و مرتفع‌ترين آن 3689 متر واقع در ارتفاعات جنوبي است. مقدار متوسط بارش سالانه حوزه آبخيز ميخ‌ساز به‌طور متوسط 427.8 ميلي‌متر و ميانگين دماي سالانه آن 10.53 درجه سانتي‌گراد است. تحليل SWOT، از جمله روش‌هاي كارآمد مديريت راهبردي به‌شمار مي‌آيد كه جهت نتايج سودمند در آبخيز‌هاي مختلف مطالعاتي، تجزيه و تحليل ظرفيت‌هاي محلي و به‌طور كلي در راستاي نيل به اهداف مطالعات برنامه‌ريزي توسعه يكپارچه در ابعاد اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و كالبدي مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد. اولين مرحله در مديريت راهبردي تشكيل ماتريس SWOT، است. ماتريس SWOT، با در نظر گرفتن شرايط و عوامل داخلي و خارجي حاكم بر يك سيستم، مبناي خوبي را براي تدوين راهبردها فراهم مي‌آورد. براي ارائه استراتژي در چارچوب رويكرد موجود، از چهار نوع استراتژي شامل استراتژي‌هاي رقابتي-تهاجمي، تنوع، بازنگري و تدافعي استفاده شده است. براي ارائه‌ هر نوع استراتژي، دو يا چند مولفه از عوامل موجود كه يكديگر را تحت پوشش قرار داده و يا در ارتباط هستند، در نظر گرفته شد. سپس، در راستاي اين عوامل تركيب شده، بهترين استراتژي‌ها براي منطقه‌ مورد پژوهش مشخص شد و در نهايت، رتبه‌بندي عوامل صورت گرفت. در اجراي استراتژي‌هاي SO، با استفاده از نقاط قوت داخلي مي‌توان از فرصت‌هاي خارجي حداكثر بهره‌‌برداري را نمود. نتايج و بحث دو عامل اتكاي درآمد به بخش‌هاي مختلف (دامداري-كشاورزي-خدمات) و تنوع اقليمي (بارش و دما) در آبخيز، با امتياز موزون 0.23 به‌طور مشترك بيشترين اهميت را در بين نقاط قوت به‌خود اختصاص داده‌اند. در نقاط ضعف، عامل كافي نبودن مايملك نسبت به بعد خانوار با امتياز موزون 0.63 مهم‌ترين نقطه ضعف آبخيز مشخص شده است. دو عامل امكان احياي صنايع دستي و طبيعت مناسب براي گردشگري، با امتياز مشترك 0.3 مهم‌‌ترين فرصت‌‌ها در اين آبخيز هستند. در حوزه آبخيز ميخ‌ساز، احتمال سيلاب بهاره به‌دليل ذوب برف با امتياز 0.2 و سرماي زودرس و ديرس، با امتياز 0.18 از مهم‌ترين تهديدات پيش روي آن است. بر اين اساس، عوامل داخلي با امتياز 3.54 نسبت به عوامل خارجي با امتياز 2.89، تاثير بيشتري بر بهبود وضعيت حوزه آبخيز ميخ‌ساز دارند. نتيجه‌گيري در اين پژوهش، تاثير عوامل طبيعي و انساني بر مديريت حوزه آبخيز ميخ‌ساز استان مازندران، با استفاده از روش SWOT مورد ارزيابي و سنجش قرار گرفت. نتايج پژوهش نشان داد، در حوزه آبخيز ميخ‌ساز اتكاي درآمد به بخش‌هاي مختلف و تنوع اقليمي در آبخيز پر اهميت‌‌ترين نقاط قوت و كافي نبودن مايملك نسبت به بعد خانوار مهم‌ترين نقطه ضعف است. اولويت‌‌بندي راهبرد‌‌هاي منطقه نيز حاكي از آن است كه راهبرد كاهش تخريب منابع و اصلاح الگوي معيشتي به‌ترتيب با امتيازهاي 2.21 و 2.19 در اولويت‌هاي اول و دوم قرار دارند.