شرايط كنترلي و شناختيِ مسئوليت اخلاقي از ديدگاه حكمت متعاليه ملاصدرا و ديدگاه‌هاي «خودِ حقيقي» و «شايستگي‌هاي هنجاري»

اين مقاله با روش توصيفي- تحليلي به‌همراه مقايسه اجمالي به تبيين شرايط روان‌شناختي مسئوليت اخلاقي مي‌پردازد و ديدگاه ملاصدرا را در اين خصوص تحليل و شباهت‌هاي آن‌را با ديدگاه‌هاي برخي از سازگارگرايان معاصر بيان مي‌كند. شرايط مسئوليت اخلاقي را مي‌توان به دو دسته تقسيم كرد: 1. شرايط شناختي و 2. شرايط كنترلي كه دسته دوم شامل: 1. قدرت و توانايي و 2. اراده و اختيار مي‌شود. ملاصدرا در تأكيد بر شرايط شناختي و كنترليِ مسئول دانستن فاعل، هم از اصول حكمي‌ و عقلي استفاده مي‌كند، هم از متون ديني يعني قرآن و حديث بهره مي‌برد. ملاصدرا با بيان شرط بلوغ عقلي و سلامت براي فاعل مسئول، بر ويژگي‌هاي هنجاري لازم در مسئوليت تأكيد نموده است و نظريه او به ديدگاه‌هايِ «خود حقيقي» فرانكفورت و «شايستگي‌هاي هنجاري» مانند فيشر و ولف شباهت دارد. هم‌چنين بر اساس مباني حكمت متعاليه بايد از مراتب برخورداري از شايستگي‌هاي هنجاري سخن گفت كه بر اساس آن مسئوليت نيز امري ذومراتب،  گستره و شدت و ضعف آن در ميان انسان‌ها متفاوت خواهد بود. بدين‌سان مسئوليت انسان‌ها يكسان نيست و هر انساني بر اساس مرتبه وجودي و توانايي‌ها و قابليت‌ها مسئوليت اخلاقي دارد. ملاصدرا با تفكيك ميان اعمال قلبي و دروني، انسان را در مورد خواطر و شوق حاصل از آن مسئول نمي‌داند، اما در مورد عزم، همت، قصد و نيت شايسته سرزنش و ستايش و كيفر و پاداش مي‌بيند. بدين‌سان از ديدگاه وي قلمرو مسئوليت آدمي‌ افزون‌بر بسياري از اعمال بيروني، برخي از اعمال دروني را هم شامل مي‌شود..