بازخواني عقل آناكساگوراس در روانشناسي ارسطو

يكي از مباحث بسيار دشوار در روانشناسي ارسطو بحث عقل است. اين بحث كه در طول تاريخ دست‌مايۀ تفاسير بسيار گوناگون بوده به‌ندرت از منظر مواجهۀ ارسطو با پيشينيانش بررسي شده است. اين مقاله استدلال ميكند كه ارسطو در اين بحث وام‌دار آناكساگوراس است و نظريۀ او را دراين‌باب ارتقا مي دهد و در چارچوب مباني خودش بازخواني مي كند. مهمترين و چالش برانگيزترين مباحثي كه در كتاب دربارۀ نفس در موضوعِ عقل مطرح شده از اين منظر قابلِ‌فهم مي شوند. آناكساگوراس صريحاً يا ضمناً دو وصفِ عدمتعين و سرمديت را به عقل نسبت مي داد. ارسطو اين دو وصف را براي عقل مي پذيرد و مي كوشد تا مشكلاتي را كه بر سر راه اين دو قرار دارد برطرف كند. هر دويِ اين اوصاف با فعاليت اصليِ عقل، يعني شناختن و تعقل كردن، ناسازگارند. آنچه مطلقاً نامتعين است به هيچ چيزي شباهت ندارد. پس، مطابق حكم مشهورِ «شبيه شبيه را مي شناسد»، قادر به شناختن نخواهد بود. همچنين شناختن نوعي عبور از قوه به فعل است كه از لوازم ماده است. ازاين‌رو، عقل اگر بخواهد فعاليت شناختي داشته باشد، نمي تواند سرمدي باشد. نشان داده ايم كه مباحث دو فصل چهارم و پنجم از كتاب سومِ دربارۀ نفس به همين دو مسئله پاسخ مي دهند.