بررسي ساختمان تصويرهاي غزل هاي دوره بازگشت

عموم قضاوت ها در خصوص كيفيت شعر دوره ي بازگشت كلّي و فرضي است و اثبات آن ها نياز به بررسي بيشتر و دقيق تري دارد. ساختمان تصوير شعري، اجتماعي است از مصالح بلاغي گوناگوني كه محصول نگاه و زبان خاص هر شاعر است؛ به ديگر بيان، ماحصل تجزيه ي هندسه ي يك تصوير شعري، هنرسازه هاي مختلفي خواهد بود كه در تكوين آن سازه نقش داشته اند. يكي از ابزارهاي بايسته براي بررسي موشكافانه، دانش سبك شناسي است كه با دو مختصه ي بسامدگيري و قياس، سنجه ي خوبي براي بررسي شعر شاعران هر دوره است. پژوهش حاضر كه به شيوه ي كمّي ـ آماري و با رويكردي سبك شناختي نوشته شده است، با بررسي هندسه ي تصويرهاي غزل هاي شش شاعر برجسته ي دوره ي بازگشت (مشتاق اصفهاني، هاتف اصفهاني، آذر بيگدلي، سروش اصفهاني، صباي كاشاني و فتح الله خان شيباني) مي كوشد تا ضمن پرهيز از كلي گويي هاي رايج در خصوص شباهت شعر شاعران دوره ي بازگشت به شعر شاعران سبك هاي پيشين، با ارائه ي آماري دقيق و روشن از مقدار بهره گيري هر شاعر از هنرسازه هاي منفرد و تركيبي، سواي تعيين سطح و كيفيت ساختمان تصويرها به لحاظ سادگي يا پيچيدگي ، به قياس هندسه ي تصويرهاي غزل هاي شاعران اين مكتب با سازه ي تصويرهاي شاعران سبك هاي عراقي و هندي بپردازد. نتايج اين جستار نشان مي دهد كه هرچه از سبك هندي (و عصر صفوي) دور و به دوره ي قاجار نزديك مي شويم، از شمار هنرسازه هاي تركيبي و درصد پيچيدگي تصويرها كاسته و بر مقياس هنرسازه هاي منفرد و تصويرهاي ساده افزوده مي گردد؛ براي نمونه، سازه ي تصويرهاي غزليات مشتاق (نخستين و نزديك ترين شاعر اين پژوهش به سبك هندي) با هندسه ي تصويرهاي غزليات ديگر شاعران اين جنبش تفاوت داشته و در رديف ساختمان تصويرهاي سبك عراقي قرار مي گيرد، امّا ساختمان تصويرهاي غزل هاي شيباني بسيار ساده تر از سازه ي تصويرهاي غزل هاي ديگر شاعران اين نهضت و هم چنين شاعران سبك هاي عراقي و هندي است.