كاربست تركيبي رويكردهاي فشار- حالت- پاسخ و برنامه‌ريزي راهبردي در مديريت جامع و مشكل‌محور حوزه آبخيز ميخ‌ساز در غرب مازندران

زمينه و هدف: پروژه هاي آبخيزداري به منظور حفاظت از منابع پايه آب، خاك و پوشش گياهي و تداوم توليد از طريق حفظ حاصلخيزي خاك و پايداري كشاورزي طراحي و اجرا مي شوند، لذا شناخت صحيح مشكلات حوزه آبخيز، ضرورتي انكارناپذير به منظور برنامه ريزي هاي آينده در خصوص طرح هاي اجرايي و مديريت منابع طبيعي محسوب مي شود و مديريت مؤثر منابع طبيعي كشور و مهار تخريب آن ها مبتني بر تبيين و اتخاذ ساختار و چارچوب منسجم براي شناسايي صحيح مشكلات حوزه آبخيز و تعيين راهبرد مناسب براي تعيين اقدامات اجرايي به عنوان يك روديكرد نوظهور در مديريت حوزه هاي آبخيز كشور ضروري است. لذا در پژوهش حاضر رويكرد الگويي كاربست تركيبي رويكردهاي فشار حالت پاسخ و برنامه ريزي راهبردي در مديريت جامع و مشكل محور حوزه آبخيز ميخ ساز استفاده شد.روش پژوهش: در اين پژوهش، براي شناسايي مشكل حوزه آبخيز ميخ ساز از مدل مفهومي PSR استفاده شد. معيارهاي مناسب براي شناسايي مشكلات در چهار دسته عوامل اقليمي، هيدورلوژي، انساني و مورد ارزيابي قرار گرفتند. در همين راستا، شاخص ها و معيارهاي تأثيرگذار بر حوزه آبخيز ميخ ساز بعد از بررسي خودهمبستگي و هم خطي بين معيارها جمع بندي شد. به دليل مختلف بودن منابع اطلاعاتي، همه داده ها به ترتيب براي معيارهاي با اثر مثبت و منفي بر سلامت منطقه استاندارد شدند سپس از ميانگين هندسي براي تركيب شاخص هاي فشار حالت پاسخ براي هريك از زير آبخيز ها استفاده شد و در نهايت مشكلات اصلي موجود در بخش هاي مختلف آبخيز بر اساس ارزش هر يك از عوامل مؤثر بر طبقه شناسايي شدند. هم چنين براي تعيين راهبرد مطلوب از روش تجزيه وتحليل راهبردي كيفي و كمّي استفاده شده است. در مرحله بعد تحليل هاي ارزيابي عوامل دروني و بيروني پس از شناسايي قوت ها، ضعف ها، فرصت ها و تهديدها، جدول دروني و بيروني ايجاد و مورد تجزيه وتحليل قرار گرفت. در نهايت تحليل برنامه ريزي راهبردي كمي (QSPM) تهيه شد. سرانجام راهبردهايي براي مديريت حوزه آبخيز ميخ ساز ارائه شد.يافته ها: يافته ها نشان داد عمده مشكل حوزه آبخيز ميخ ساز مربوط به محدوديت عمق خاك بوده كه با تغييرات سطح كاربري اراضي و افزايش فرسايش ويژه، تشديد شده و باعث افزايش خسارت سيل مي شود. لذا با دخالت عوامل انساني، خصوصاً تغيير كاربري منجر به بروز مشكلات شده است. در ميان معيارهاي در نظر گرفته شده به ترتيب عمق خاك، تغييرات سطح كاربري و فرسايش وِيژه بدترين وضعيت را به ترتيب با امتياز 0.40، 0.51 و 0.53 داشته كه موجب ايجاد اختلال در عملكرد آبخيز ميخ ساز شده اند. تمركز بر مشكلات اصلي و تعيين كننده از اهميت ويژه اي برخوردار است. هم چنين راهبرد مناسب ST مي باشد. دست يابي به بيشينه بهره مندي از قوت ها و مزيت هاي درون بخشي براي مقابله با تهديدها و آسيب هاي بيروني و به كمينه رساندن آن هاست. هم چنين نتيجه تحليل برنامه ريزي راهبردي كمّي نشان داد كه ابتدا اولويت با راهبرد كاهش تخريب منابع و سپس راهبردهاي كاهش مهاجرت موقت و دائم، افزايش درآمد خانوار و تقويت برنامه هاي حفاظت خاك و آب با نمره lrm;هاي جذابيت به ترتيب 1.58، 1.52، 1.51 و 1.50 در اولويت هاي بعدي قرار مي گيرد. لذا مي توان با فرصت ها و قوت هاي موجود بر ضعف ها و تهديدهاي موجود در حوزه آبخيز مطالعاتي غلبه نمود.نتايج: پژوهش پيشِ رو باهدف شناخت مشكلات حوزه آبخيز ميخ ساز در غرب مازندران با استفاده از مدل مفهومي فشار حالت پاسخ (PSR) و تعيين راهبرد مطلوب براي مديريت مشكل با استفاده از تحليل SWOT انجام گرفت. نتايج نشان داد مشكلات اصلي حوزه آبخيز ميخ ساز به ترتيب شامل محدوديت عمق خاك، تغييرات سطح كاربري و فرسايش ويژه است. هم چنين نتيجه تحليل برنامه ريزي راهبردي كمّي نشان داد كه ابتدا اولويت با راهبرد كاهش تخريب منابع مي باشد. نتايج حاصل از بررسي بر ضرورت لحاظ اقدامات اجرايي متناسب با نوع و اهميت هر يك از عوامل مؤثر بر شاخص هاي مطالعاتي در حوزه آبخيز ميخ ساز دلالت دارد. لذا راهبرد استفاده از مزيت هاي بالقوه موجود در فرصت هاي محيطي، بايد براي جبران نقاط ضعف موجود در حوزه آبخيز مورداستفاده قرار گيرد.