واكاوي انگيزه‌هاي هنرمندان ايراني دورۀ اسلامي در باب گرايش به تصوّف و عرفان

چگونگي ارتباط و برهم‌كنش ميان هنر اسلامي با عرفان و تصوّف، يكي از مسائل مناقشه‌‌‌‌‌‌انگيز ميان پژوهشگران، در سال‌‌‌‌‌‌هاي اخير، بوده است. از يك سو سنّت‌‌‌‌‌‌گرايان، در پسِ صور و اقسام گوناگون هنر اسلامي، معاني عرفاني و ذات‌‌‌‌‌‌گرايانه يافته و اين ارتباط را جوهري و متافيزيك دانسته‌‌‌‌‌‌اند؛ از سويي ديگر، پژوهشگرانِ منتقد، با مردود شمردن اين ديدگاه به‌  دليل فقدان توجه به واقعيات تاريخي، بعضاً به‌كلي منكر هرگونه ارتباط ميان هنر اسلامي با عرفان شده‌‌‌‌‌‌اند. از اين رو، با توجه به ضرورت رويكرد تاريخي و اجتماعي به مسئله و نيز وجود دلايل متعدد از ارتباط هنر اسلامي و هنرمندان آن با تصوّف، هر دو ديدگاه نيازمند بازنگري است. در اين راستا، هدف اين پژوهش ارائۀ رويكردي مستدل بر مبناي واقعيات در تبيين رابطۀ هنر اسلامي با عرفان و طرح نگرشي جديد در اين حوزه است. بنابراين، پرسش و مسئلۀ بنيادين پژوهش حاضر آن است كه با مبنا قراردادن هنرمند، به‌عنوان مؤلفه‌‌‌‌‌‌اي محسوس و عامل اصلي آفرينش هنري، چه دلايل و انگيزه‌‌‌‌‌‌هايي سبب گرويدن هنرمندان ايراني به تصوّف و خلق آثار مرتبط با عرفان شده است. بدين منظور، در اين پژوهش، با رويكردي تاريخي، بر بنيان تحقيقي كيفي و با بهره‌‌‌‌‌‌مندي از روش‌هاي پژوهشي توصيفي-تحليلي، مسئلۀ تحقيق واكاوي و داده‌‌‌‌‌‌هاي به‌‌‌‌‌‌دست‌‌‌‌‌‌آمده به شيوۀ استقرايي تحليل شده است. بر اين اساس، نتايج پژوهش بر آن اذعان دارد كه تمايل برخي هنرمندان ايراني به عرفان و تصوّف در دوگانۀ ميان شريعت و طريقت، امري مسلّم بوده است و اشتراك ذاتي هنر و عرفان، ممنوعيت‌‌‌‌‌‌هاي شرعي علما بر برخي اقسام هنر، هنرپروري اهل تصوّف، الگوبرداري از آموزه‌‌‌‌‌‌هاي عرفاني در خلق آثار هنري، تأثير حاكمان و ثروتمندان متصوّف بر خلق آثار هنري با مضامين عرفاني و نقش ناملايمات سياسي و اجتماعي در تمايل مردمان به اهل طريقت، شش انگيزۀ اساسي هنرمندان ايراني در تمايل به عقايد عرفاني و صوفيانه است.