بررسي تغييرات ريختي ماهي كفال طلايي Chelon auratus (Risso, 1810) در بخش جنوبي حوضۀ درياي كاسپين با استفاده از روش ريخت‌سنجي هندسي

مقدمه: ماهي كفال طلايي (Chelon auratus) دومين رتبۀ صيد را در بين ماهيان استخواني حوضۀ درياي خزر (پس از ماهي سفيد) با حدود 20 درصد دارد. مطالعۀ ماهيان در اكوسيستم‌هاي آبي از نظرهاي مختلفي ازجمله رفتارشناسي، بوم‌شناسي، تكاملي، فيزيولوژي و ارزيابي ذخاير آنها اهميت دارد. ويژگي‌هاي ريختي نقش به‌سزايي در فرآيندهاي زيستي آنها ازجمله تغذيه، توليد‌مثل و بقا در اكوسيستم‌هاي آبي ايفا مي‌‌كند و شاخص‌ مهمي در انتخاب زيستگاه و رفتارهاي شناگري آنها است؛ همچنين منعكس‌كنندۀ وضعيت زيستگاهي و ويژگي‌هاي ژنتيكي ماهي است. براي تفكيك جمعيت‌هاي ماهيان از روش‌‌هاي متعددي همچون ژنتيك، استخوان‌‌شناختي، رشد، هم‌آوري و ريخت‌شناختي سنتي و هندسي استفاده مي‌شود. در اين مطالعه، تنوع ريختي اين گونه در سال 1400-1399 با استفاده از نمونه‌هاي جمع‌آوري‌‌شده در سواحل گيلان و مازندران از آستارا تا ساري بررسي شد.مواد و روش‌‌ها: براي اين پژوهش، تعداد 170 عدد ماهي كفال طلايي از سواحل آستارا (23 نمونه)، بندر انزلي (33 نمونه)، كياشهر (23 نمونه)، لنگرود (27 نمونه)، رودسر (7 نمونه)، چالوس (30 نمونه)، محمودآباد (14 نمونه) و ساري (13 نمونه) با استفاده از تور محاصره‌اي (پره) صيد شد. در محل صيد، تصويربرداري از نيمرخ چپ نمونه‌ها صورت گرفت؛ سپس در نرم‌افزار tpsDig2 تعداد 14 نقطۀ لندمارك روي تصاوير دوبعدي نمونه‌‌ها تعريف و رقومي‌سازي شد. داده‌هاي رقومي پس از آناليز پروكراست، با استفاده از آناليزهاي آماري چندمتغيره ازجمله تجزيه به مؤلفه‌‌هاي اصلي (PCA)، تحليل همبستگي كانوني (CVA) براساس ارزش P حاصل از آزمون جايگشت (با 10000 تكرار) در آزمون NPMANOVA و تحليل خوشه‌اي (CA) تحليل شد؛ همچنين الگوهاي تغيير شكل هر جمعيت نسبت به شكل ميانگين جمعيت‌ها در شبكۀ تغيير شكل مصورسازي شد.نتايج: نتايج تحليل مؤلفه‌‌هاي اصلي، شش مؤلفه را در جايگاه مؤلفه‌‌هاي اصلي در بيان تغييرات بين جمعيت‌‌هاي مطالعه‌‌شده نشان داد. بر‌‌اساس نتايج نمودار پراكنش جمعيت‌ها در تحليل مؤلفه‌‌هاي اصلي، بين جمعيت‌ها هم‌پوشاني وجود داشت و جمعيت‌هاي انزلي، رودسر و كياشهر از جمعيت‌هاي ساري و محمودآباد تفكيك شد. بيشترين فاصلۀ ماهالانوبيس و پروكراست بين جمعيت‌هاي كياشهر و ساري محاسبه شد. آزمون NPMANOVA براساس ارزش p نشان داد بين جمعيت‌هاي مطالعه‌‌شده به‌‌جز ساري - محمودآباد و چالوس - محمودآباد تفاوت معني‌داري وجود دارد؛ همچنين در آناليز خوشه‌اي، جمعيت‌هاي چالوس، لنگرود و ساري در يك خوشه و جدا از ساير جمعيت‌ها قرار گرفت. براساس نمودار شبكۀ تغيير شكل بدن، بين جمعيت‌هاي مطالعه‌‌شده ازلحاظ ريختي تفاوت وجود داشت؛ به طوري كه جمعيت چالوس بيشترين و جمعيت لنگرود كمترين عمق بدني را داشت و موقعيت پوزه به سمت بالا، در جمعيت‌هاي انزلي، كياشهر، لنگرود، محمودآباد و رودسر مشاهده شد؛ به‌‌علاوه جمعيت لنگرود و كياشهر داراي ساقۀ دمي كوتاه‌تر نسبت به سايرجمعيت‌ها بود و پوزۀ درازتر در جمعيت آستارا مشاهده شد. عمق سر نيز در دو جمعيت آستارا و چالوس بيشتر و همچنين جمعيت چالوس نسبت به ساير جمعيت‌ها داراي موقعيت بالۀ پشتي و مخرجي قدامي‌تري بود.نتيجه‌گيري: نتايج نشان داد بين جمعيت‌هاي بررسي‌‌شده ازلحاظ ريختي تفاوت معني‌‌داري وجود دارد (0.05 P) و عمدۀ تفاوت‌هاي مشاهده‌‌شده مربوط به اندازۀ سر، عمق بدن، موقعيت بالۀ پشتي و طول ساقۀ دمي بود كه ممكن است نشان‌دهندۀ جدايي جمعيت‌‌هاي مطالعه‌‌شدۀ كفال طلايي در پاسخ به شرايط محيطي باشد. از آنجايي كه عوامل زيستي و غير زيستي در مناطق مختلف حوضۀ ايراني درياي كاسپين در حد كم تا متوسط اختلاف دارند و كفال‌‌ماهيان گونه‌هاي دريايي هستند و در طي سال مهاجرت‌هايي در جهت شمال - جنوب و تاحدي شرق - غرب دارند، تفاوت‌‌نداشتن كامل جمعيت‌هاي مناطق مختلف انتظار مي‌‌رفت؛ با اين حال خيلي از مطالعات ژنتيكي انجام‌‌شده بيانگر تمايزداشتن يا درحال تمايز بودن جمعيت‌هاي مناطق دور از هم اين گونه در حوضۀ ايراني درياي كاسپين است.