برنامه‌ريزي منظر جهت احياي رودخانه‌هاي شهري؛ كاربست رويكرد اكولوژي منظر براي تدوين مدل مفهومي برنامه‌ريزي رودخانه‌هاي شهري (نمونه موردي: رود دركه)

رودخانه‌هاي هفتگانه در ساختار شهر تهران به‌عنوان مهم‌ترين مؤلفه‌هاي طبيعي شهر، به دليل استفادۀ بيش از توان اكولوژيكي آن‌ها، موقعيت ضعيفي را در معادلات شهر تهران پيدا كرده ‌است. اين امر، شهر را با چالش‌هاي متفاوتي در ابعاد مختلف همچون كاهش تعاملات اجتماعي، افزايش ناامني و آلودگي‌هاي زيست‌محيطي روبه‌رو ‌كرده كه خود بيانگر ناكارامدي روش‌هاي مديريت تك‌بعدي است. از طرفي، بررسي تجارب گذشته نشان ‌مي‌دهد شكاف عميقي ميان رويكردهاي تئوري و راهكارهاي عملياتي در مديريت رودخانه‌ها وجود دارد كه امكان اثرگذاري روش‌هاي موجود را كاهش‌ مي‌دهد. لذا اتخاذ روشي كل‌نگر براي برنامه‌ريزي محيط‌هاي طبيعي مي‌تواند به‌طور همزمان در تئوري و عمل به حفظ و احياي اكوسيستم‌هاي طبيعي بپردازد و به چالش‌هاي اجتماعي توجه‌ داشته ‌باشد. اين پژوهش با بررسي ابعاد آسيب‌شناسانۀ رود‌خانه‌ها و انطباق با نمونۀ رود دركه، از دريچۀ دانش اكولوژي منظر، افزون ‌بر ارائۀ راهكار براي برون‌رفت از وضع كنوني، به اين پرسش پاسخ‌ مي‌دهد كه مديريت و برنامه‌ريزي جهت احياي رودخانه‌هاي شهري، بر مبناي رويكرد اكولوژي منظر و از طريق تركيب نگرش‌هاي نظري و عملي چگونه صورت‌ مي‌پذيرد؟ در اين راستا، اين پژوهش ابتدا از طريق روش توصيفي- تحليلي به ارائۀ يك مدل مفهومي پرداخته و با بسط آن به نمونۀ موردي رودخانۀ دركه به‌ كمك روش SWOT، اين رودخانه را تحليل كرده ‌است. مدل مفهومي مذكور با هدف اتصال دو حوزۀ نظري و عملي، اصولي ثانويه و سياست‌گذاري‌هايي‌ در سه حوزۀ معنايي، كالبدي و كاركردي تبيين ‌كرده ‌است. يافته‌هاي اين پژوهش حاكي از سياست‌گذاري‌هايي نظير حفاظت و احياي بستر رودكنار، احيا و توسعۀ زيستگاهي، سرزندگي محيط، بازتاب هويت فرهنگي- تاريخي و استقرار توسعه است. اصلي‌ترين راهبردها سه حوزۀ كاركردي، كالبدي و معنايي را شامل ‌مي‌شود كه در راستاي احياي محيط طبيعي رودخانۀ دركه برمبناي مدل مفهومي پژوهش معرفي ‌شده ‌است و مي‌تواند به‌عنوان الگويي جهت احياي ديگر رودهاي شهري استفاده شود.