تكوين و توسعه خوشه‌هاي نوآوري جهت كاربست آن‌ها در فضاهاي پيراشهري مبتني بر مرور نظام‌مند ادبيات

امروزه توسعۀ اكوسيستم‌هاي فناورانه و نوآورانه در قالب خوشه‌هاي نوآوري به يكي از مهم‌ترين راهبردهاي شهرها جهت توسعۀ پايدار بر مدار اقتصاد دانش‌بنيان تبديل شده است. هدف اين پژوهش، شناسايي استخراج مراحل تكوين و توسعۀ خوشه هاي نوآوري و شناسايي عوامل تأثيرگذار بر موفقيت آنها در فضاهاي پيراشهري است. روش پژوهش حاضر، از لحاظ ماهيت، كيفي، از نظر هدف، كاربردي توسعه‌اي از نوع مطالعات ثانويه با رويكرد مرور سيستماتيك ادبيات منطبق بر فرآيند هشت مرحله اي اوكلي(2015) است. جامعۀ آماري شامل تمام مقاله‌ها و كتاب‌ها و پايان‌نامه هايي‌است كه از سال 2000 تا 2023 در اين زمينه چاپ شده است. حجم نمونه شامل 32 منبع مي‌باشد. اين مراحل هشت‌گانه عبارت‌اند از: 1) مشخص نمودن هدف پژوهش: خوشه‌هاي نوآوري در فضاهاي پيراشهري چگونه تكوين و توسعه مي‌يابند؟ عوامل تأثيرگذار بر موفقيت خوشه‌هاي نوآوري در فضاهاي پيراشهري چيست؟ سير تطور توسعۀ خوشۀ نوآوري شهري از چه مراحلي تبعيت مي‌كند؟. 2) پيش‌نويس پروتكل: اقدام به مشخص نمودن محدودۀ زماني، نحوه و ابزارهاي جست‌و‌جوي منابع، تعيين كليد واژه‌ها، معيارهاي ورود و خروج مطالعات و شيوۀ استخراج داده‌ها گرديد. 3) غربالگري براي ورود: پنج معيار براي ورود و خروج داده‌ها تعيين شد: نخست، از منابع اصيل لاتين در رابطه با موضوع خوشه‌هاي نوآوري شهري استفاده شود. دوم، صرفاً بر مقاله‌ها، كتاب‌ها و پايان‌ نامه‌هاي چاپ شده در انتشارات و پايگاه هاي داده اي معتبر تمركز شود. سوم، حوزۀ موضوعي منابع پژوهش مرتبط با تكوين و توسعۀ خوشه‌هاي نوآوري و عوامل تأثيرگذار بر موفقيت آنها در فضاهاي پيراشهري باشد. چهارم، بازۀ زماني از سال 2000 تا 2023 انتخاب شد. پنجم، متن منابع قابل دسترس باشد. 4) جست‌و‌جوي منابع: فرآيند جست‌و‌جو در خرداد ماه 1402 به مدت 31 روز انجام شده از هفت انتشارات و پايگاه داده‌هاي داراي اعتبار متشكل از اشپرينگر، جان وايلي، ريسرچ‌گيت، تيلور و فرانسيس، ساينس دايركت، امرالد، سيج استفاده گرديد. 5) استخراج داده‌ها: محتواي منابع بر اساس پاسخ‌گويي به پرسش‌هاي پژوهش، مطالعه و تحليل شد. بر مبناي پرسش‌هاي پژوهش، نتايج هر منبع در جدول‌هايي خلاصه‌نويسي شد و سپس هر يك از جدول‌ها، ارزيابي و تحليل گرديد. 6) ارزيابي كيفيت: براي اين منظور از نظرات دو خبره و متخصص مرتبط با موضوع جهت ارزيابي مجدد منابع انتخاب شده، استفاده گرديد. 7) سنتز داده‌ها: بر مبناي ادغام و پايش مفاهيم و مضامين، كدهاي پژوهش استخراج شد و سپس اين كدها به مقوله‌ها و كدهاي محوري تقسيم گرديد. 8) نوشتن مرور: گزارش فرآيند مرور سيستماتيك ادبيات با جزئيات كافي ارايه شده تا ساير محققان بتوانند به طور مستقل نتايج بررسي را بازتوليد نمايند. در نهايت، با در نظر گرفتن موارد، 32 منبع(31 مقاله و 1 كتاب) براي پژوهش نهايي انتخاب گرديد بر اساس نتايج پژوهش، 32 منبع به عنوان مبناي تحليل پژوهش انتخاب شد كه 31 مورد از آنها در مجله‌هاي معتبر چاپ شده و تنها يك مورد از آنها از نوع كتاب مي‌باشد. مجموع نويسندگان منابع پژوهش، 98 نفر هستند. تحليل زماني منابع پژوهش بيانگر آن است كه سير انتشار منابع در حوزۀ خوشه‌‌‌هاي نوآوري شهري صعودي است به گونه‌اي كه در سال 2018 2023 به اوج خود مي‌رسد و حدود 62 درصد منابع در اين بازه زماني چاپ شده است. در سال‌هاي 2018 و 2021، بيشترين مقالات در اين رابطه چاپ شده است. چنان چه 34 درصد منابع مربوط به آنها است. همچنين، سال‌‌هاي 2022 و 2023 نيز سهم پررنگي در منابع پژوهش دارند و حدود 19 درصد منابع متعلق به آنها مي‌‌باشد.تحليل منابع پژوهش از لحاظ پايگاه داده‌اي بيانگر آن است كه منابع متعلق به شش پايگاه مشتمل بر اشپرينگر، جان وايلي، ريسرچ‌گيت، تيلور و فرانسيس، ساينس دايركت، امرالد و سيج هستند. بيشترين منابع مربوط به ساينس دايركت است كه حدود 28 درصد منابع را شامل مي‌شود. پس از آن اشپرينگر قرار دارد كه 22 درصد منابع متعلق به آن مي باشد. از اين رو، 50 درصد مجموع منابع متعلق به دو پايگاه داده‌ا‌ي ساينس دايركت و اشپرينگر، است. افزون بر اين، 19 درصد منابع پژوهش متعلق به پايگاه داده‌ا‌ي ريسرج گيت است. همچنين، پايگاه داده‌ا‌ي سيج، 13 منابع را شامل شده است. پايگاه‌هاي داده‌اي تيلور و فرانسيس، امرالد و جان وايلي به ترتيب 9 درصد، 6 درصد و 3 درصد منابع را تشكيل داده‌اند. تحليل منابع پژوهش از لحاظ روش پژوهش بيانگر آن است كه بيشتر منابع از نوع كيفي هستند. از روش‌‌هايي نظير تحليل محتوي، مرور سيستماتيك، پيمايشي(اعم از مشاهده، مصاحبه، پرسش‌‌نامه و نظرسنجي)، مروري، مطالعه موردي استقرايي، تحليل فضايي، تحليل آماري، پنل خبرگان، تجزيه و تحليل آزمون ناهمگوني، تحليل خوشه‌اي، مقايسه‌اي كيفي از نوع فازي و گرندد تئوري در منابع پژوهش استفاده شده است. بيشترين منابع مربوط به روش‌هاي پيمايشي است كه 19 درصد منابع را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن روش تحليل محتوي قرار دارد كه 16 درصد منابع را به خود اختصاص داده است. روش‌هاي تحليل فضايي و مروري نيز سهم قابل‌توجهي از منابع را به خود اختصاص داده‌اند به طوري كه 26 درصد منابع متعلق به آنها مي‌باشد. روش پنل خبرگان نيز شامل 9 درصد از منابع است. روش‌هاي مطالعه موردي استقرايي، مرور سيستماتيك و تحليل آماري نيز 18 درصد از منابع را شامل شده‌اند. روش‌هاي تجزيه و تحليل آزمون ناهمگوني، تحليل خوشه‌اي، مقايسه‌اي كيفي از نوع فازي و گرندد تئوري نيز 12 درصد منابع را به خود اختصاص داده‌اند. در مجموع، از تحليل منابع پژوهش، 104 كد در خصوص عوامل تأثيرگذار بر توسعۀ خوشه‌هاي نوآوري شهري استخراج شده است كه در 24 مقوله مشتمل بر برنامه‌ريزي راهبردي، پيش‌نيازها، سازماني، مديريت، ساختار جمعيت، محيط فرهنگي، خدمات، مديريت دولت، الزامات فرهنگي، زيرساخت اقتصادي، مالي، ساختار صنعتي، انباشت صنعتي، سطح اقتصادي، نوآوري فناورانه، موقعيت جغرافيايي، ارتباط صنعت دانشگاه، مقياس شهر، جاذبه‌ها، زيرساخت، محيط اكولوژيك، طراحي و محيطي طبقه‌بندي شده‌اند. اين مقوله ها در شش كد محوري متشكل از نهادي، اجتماعي فرهنگي، اقتصادي، انباشت جغرافيايي، زيرساخت و فضايي طبقه‌بندي شده‌اند.مراحل توسعه و تكوين خوشه‌هاي نوآوري مشتمل بر مرحله پيش خوشه و ظهور خوشه، راه‌اندازي خوشه، فاز رشد خوشۀ پسين، پايداري خوشه، زوال خوشه و در نهايت سازگاري خوشه‌اي، جهش يا فرسودگي است. تحقق‌پذيري خوشه‌هاي نوآوري شهري مستلزم سه مرحله است. ابتدا پارك‌هاي علمي شكل مي‌گيرند، پس از آن تبديل به تكنوپليس مي‌شوند و سپس خوشۀ نوآوري شهري شكل مي‌گيرد.