روش‌شناسي تكويني: نگاهي تحولي به پژوهش در علوم انساني و اجتماعي اسلامي

در حوزهٔ شناخت علمي چگونگي دستيابي به واقعيت و شيوهٔ دسترسي به يافته‌ها گاه اهميت بيشتري از خود يافته‌ها دارد، چراكه اعتبار و سودمندي يافته‌ها وابسته به روش‌هايي است كه محققان در فرآيند تحقيق به‌كار مي‌گيرند. روش‌شناسي تكويني نگاهي هدفمند به پژوهش است كه با مبنا قراردهي فلسفهٔ اسلامي به‌صورت عام و حكمت متعاليه صدرايي به‌صورت خاص كوشش دارد واقعيت (گذشته/حال/ آينده) را مورد شناسايي قرار دهد. اين روش‌شناسي مبتني بر فرانظريه تكويني است كه با قبول مباني اساسي حكمت صدرايي (اصالت وجود، تشكيك وجود و حركت جوهري) منطقي را پيشنهاد مي‌دهد تا راهنماي پژوهشگران براي ورود به علوم تجربي انساني- اجتماعي در بستر انديشه اسلامي باشد. روش اين پژوهش هستاريابي تكويني از نوع هستارانگاري توصيفي- استنتاجي است كه در آن پژوهشگر با تشريح مؤلفه‌هاي فرانظريه تكويني و روش‌شناسي مفروض در اين فرانظريه تلاش نموده است، دستگاهي شناختاري با عنوان دستگاه «مختصات كروي تكويني» را پيشنهاد دهد. اين دستگاه فضايي توپولوژيك را فراهم مي‌آورد كه مختصات رويدادهاي مشاهده‌شده كه با عنوان هستار از آن ياد مي‌شود، قابل بازنمايي كمي، كيفي، مكان‌مندي، زمان‌مندي، اثرگذاري، اثرپذيري و ديگر مختصاتي كه امكان شناخت رويدادهاي درون فردي و بيرون فردي و تبادل فرد و كرانمندي‌هاي او يا آنچه او را احاطه كرده است را فراهم مي‌آورد. در اين مقاله ابتدا با معرفي رويكرد تكويني، فرانظريه تكويني و دستگاه مختصات كروي تكويني به روش‌هاي پژوهش در اين رويكرد اشاره خواهد شد و با استنتاج ويژگي‌هاي روش‌شناسي تكويني، تلويحات اين روش‌شناسي براي علوم انساني و اجتماعي در بستر انديشه‌هاي اسلامي موردبحث قرار مي‌گيرد. حسب‌نظر مؤلف اين نگارش، روش‌شناسي تكويني رهيافتي قابل‌توجه در مواجهه با پرسش دشوار چيستي روش‌شناسي و چگونگي پژوهش در علوم انساني و اجتماعي اسلامي است.