«محلِ اخلاص»؟ «محكِ اخلاص»؟ «مُخِّ اخلاص»؟ «ميخِ اخلاص»؟ «محضِ اخلاص»؟ در عبارتي از صد ميدان

بيان مسئله: صد ميدان يكي از قديم‌ترين آثار عرفاني به زبان فارسي است كه حاصلِ مجالسِ خواجه عبداللّه انصاري در محرّم 448ق بوده است. ميدانِ بيست‌ويكم از صد ميدان دربارۀ توكّل است و در آن آمده است: «توكّل قنطرۀ يقين است و عمادِ ايمان و محلِ اخلاص». اين سخن در كتاب‌هاي ديگر مانند تفسير كشف الأسرار، أنس التَّائبين و حديقه الحقيقه نيز نقل شده است؛ امّا در دست‌نوشت‌ها و چاپ‌هاي اين متون، تركيبِ «محلِ اخلاص» به چهار گونۀ ديگر نيز آمده است: «محكِ اخلاص»، «مُخِّ اخلاص»، «ميخِ اخلاص» و «محضِ اخلاص». هركدام از مصحّحانِ اين متون به‌گونه‌اي اين تركيب را پذيرفته و چاپ كرده‌اند: سرژ دو بوركوي و علي‌اصغر حكمت: «محلِ اخلاص»؛ محمّدسرور مولايي: «محكِ اخلاص»؛ علي فاضل: «مُخِّ اخلاص»؛ محمّدعلي موحّد و نيز حسن نصيري جامي: «ميخِ اخلاص». از ميان اين پنج ضبط، كدام‌يك درست است؟ اين پژوهش به بررسي اين عبارت از صد ميدان در دو چاپِ‌ اصليِ آن پرداخته است.روش: اين پژوهش به روش توصيفي- تحليلي و با شناساييِ منابعِ گوناگوني كه عبارت پيش‌گفته در آن آمده، در تلاش است تا با استناد به دلايل متعدّد نسخه‌شناسي، زباني و بلاغي، ضبط صحيح تركيب ياد شده را مورد بررسي قرار دهد.يافته‌ها و نتايج: از ميان ضبط‌هاي پنجگانۀ مذكور، ضبط برتر و صحيح «محلِ اخلاص» است. همچنين پژوهش حاضر بر اهميّتِ يافتنِ منابع و مآخذِ مؤلّف در متوني كه نسخه‌هاي خطي معتبر ندارند و اهميّتِ شناختِ منابعِ جنبي در تصحيحِ آن متون تأكيد كرده است.