پويايي زماني ويژگي‌هاي خاك در مراحل تحولي توده‌هاي آميخته ممرز در جنگل شصت‌كلاته استان گلستان

سابقه و هدف: بررسي تغييرات ويژگي‌هاي فيزيكي، شيمياي و زيستي خاك طي مراحل تحولي جنگل در بهبود عملكرد خدمات اكولوژيكي جنگل‌هاي پايين‌بند مي‌تواند راهكار مناسبي براي مديريت اين جنگل‌ها باشد. بنابراين اين تحقيق با هدف بررسي اثر مراحل مختلف تحولي توده بر برخي از ويژگي‌هاي فيزيكي، شيميايي و زيستي خاك توده ممرز آميخته در دو فصل پاييز و تابستان (با فاصله زماني يكسال) در سري دو طرح جنگلداري شصت كلاته گرگان انجام شد.مواد و روش‌ها: براي تشخيص مراحل مختلف تحولي پس از جنگل گردشي تعداد 35 قطعه‌نمونه نيم هكتاري مستطيلي به ابعاد 50 × 100 متر در نظر گرفته شد. در هر كدام از قطعه‌نمونه‌ها نوع گونه‌هاي درختي، درختچه‌اي و متغيرهاي قطر برابر سينه و ارتفاع كل اندازه‌گيري شد. در نهايت با استفاده از شاخص مراحل تحولي فلدمن و همكاران، سه مرحله تحولي جواني، اوج و تخريب براي تمام قطعه‌نمونه‌ها تعيين و براي هر مرحله تحولي، سه تكرار در نظر گرفته شد. در هر يك از اين نه قطعه نمونه اصلي نيم هكتاري تعداد پنج ريزقطعه‌نمونه 20 در20 متر كه يكي از آن‌ها در مركز و چهار ريزقطعه‌نمونه ديگر در چهار گوشه انتخاب و بررسي ويژگي‌هاي فيزيكي، شيميايي و زيستي خاك در هر ريزقطعه‌نمونه در سه نمونه خاك از عمق 15-0 سانتي متر در دو فصل تابستان و پاييز انجام شد. در مجموع تعداد 270 نمونه خاك تجزيه آزمايشگاهي شد.يافته‌‌‌ها: نتايج اين تحقيق نشان داد كه در بين ويژگي‌هاي فيزيكي خاك تغييرات بافت شامل شن، رس، سيلت و جرم مخصوص ظاهري در بين مراحل مختلف تحولي در دو فصل پاييز و تابستان اختلاف معني‌داري ندارد. اما در هر دو فصل رطوبت خاك در مرحله اوج (پاييز: 1.47±30.51؛ تابستان: 1.18±24.07) بيشتر از مرحله اوليه (پاييز: 1.13±23.78؛ تابستان: 0.95±18.89) و تخريب (پاييز: 1.53±23.45؛ تابستان: 45.21±21.1) بود. بررسي ويژگي‌هاي شيميايي و زيستي خاك نشان داد كه هدايت الكتريكي، كربن آلي، نسبت كربن به نيتروژن، آمونيوم و نيترات خاك بين مراحل مختلف تحولي در فصل پاييز داراي اختلاف معني‌دار بود. در فصل تابستان نيز اسيديته، هدايت الكتريكي، درصد كربن آلي، نيتروژن كل، زي‌توده ميكروبي كربن، آمونيم و نيترات بين مراحل مختلف تحولي داراي اختلاف معني‌دار بود. نتايج تجزيه به مؤلفه‌هاي اصلي با استفاده از متغيرهاي مورد مطالعه نشان داد كه به طور كلي مؤلفه‌هاي اصلي اول و دوم به ترتيب 39.16 و 15.11 درصد از تغييرات كل را به خود اختصاص دادند. متغيرهاي واكنش خاك، هدايت الكتريكي، درصد كربن آلي، آمونيم و نيترات همبستگي بالايي با محور اول داشتند. متغيرهاي رطوبت خاك، آمونيم و نيترات همبستگي مثبتي با زي‌توده كربن ميكروبي داشتند. درحالي‌كه متغيرهاي اسيديته، هدايت الكتريكي و درصد كربن آلي همبستگي منفي با زي‌توده كربن ميكروبي داشتند. متغيرهاي آمونيم و نيترات خاك نيز همبستگي منفي با اسيديته، هدايت الكتريكي و درصد كربن آلي داشت و همبستگي مثبت با رطوبت خاك نشان دادند.نتيجه‌گيري: با استناد به نتايج پژوهش حاضر، مي‌توان بيان كرد كه در جنگل پايين بند ممرز آميخته مراحل مختلف تحولي بر ويژگي‌هاي شيميايي و زيستي خاك جنگل اثرگذار است. باوجود اينكه در ساير مطالعات اثر معني‌دار مراحل تحولي روي ويژگي‌هاي فيزيكي خاك نيز گزارش شده بود، ولي در پژوهش حاضر مراحل تحولي اثر معني‌داري روي ويژگي‌هاي فيزيكي خاك نداشت. نتايج اين پژوهش حاوي اطلاعات ارزشمندي درباره پويايي فصلي ويژگي‌هاي خاك جنگل‌هاي پايين‌بند هيركاني در مراحل مختلف تحولي‌ست كه رابطه توده جنگل را با تغييرات خصوصيات خاك طي زمان نشان مي‌دهد. با توجه به وجود اختلاف شديد آمونيوم بين فصول مورد بررسي، پيشنهاد مي‌شود تا روند فرايند آمونيفيكاسيون به روش‌هاي دقيق تري در رابطه با ساير ويژگي‌هاي زيستي خاك از جمله فعاليت آنزيمي نيز مورد توجه قرار گيرد تا بتوان در مورد وضعيت حاصلخيزي مرحله ديس كليماكس جنگل‌هاي پايين بند اطلاعات بيش تري كسب كرد.