تحليل تطبيقي نظريۀ «عدم ‌‌خشونت» در انديشۀ گاندي و مولوي

مولوي و گاندي، دو مصلح بزرگ جهاني متعلق به دو دوره، قوم و فرهنگ جداگانه هستند كه در انديشه و عمل، مشابهت‌‌هاي زيادي دارند. جستار پيشِ‌‌رو، تلاشي است درجهت پاسخگويي به اين پرسش‌ها كه آيا پيوندي بين انديشۀ عدم‌خشونت گاندي و انديشه‌‌هاي مولوي در مثنوي وجود دارد؟ وجوه اشتراك و بعضاً افتراق انديشه‌‌هاي خشونت‌‌پرهيزانۀ اين دو و دلايل آن كدامند؟ اين پژوهش كه از ديدگاه مكتب فرانسوي ادبيات تطبيقي و به شيوۀ توصيفي و با رويكرد تحليل محتوا انجام شده‌‌است، مشخص مي‌كند كه عدم‌‌خشونت (مهم‌ترين انديشۀ گاندي) جزو مباني فكري مولانا نيز محسوب ‌‌مي‌‌شود؛ زيرا علاوه‌بر شواهد صريحي كه در مثنوي به خشونت‌پرهيزي اشاره دارد، محتواي عدم‌خشونت در آثار مولانا نيز گسترده و متنوع است و بخش وسيعي از انديشه‌‌هايش به‌‌نحوي غيرصريح به انديشۀ عدم‌‌خشونت گاندي پيوند مي‌خورد؛ به‌عبارتي ديگر، تمام باورهاي مولانا چون؛ تساهل‌‌، دگرپذيري، شهرت‌‌گريزي، شمول‌گرايي و... در راستاي توسعه و تعالي معنوي انسان است و برونداد و ماحصل آن چيزي نيست جز انسان خودساخته و كمال‌يافته‌‌اي كه با خود و تمامي اجزاي كاينات بر سر صلح و مهرورزي است و مهم‌‌تر ازهمۀ اين‌ها انديشۀ «عشق» در باور مولاناست كه به‌‌تنهايي نفي صددرصد خشونت‌گرايي است؛ البته عدم‌‌‌خشونت در نگاه مولانا، صبغۀ عرفاني دارد، اما در نظرگاه گاندي، بيشتر وجهۀ سياسي مي‌گيرد.