بررسي فرايند دگرسازي و شگردهاي بازنمايي زندگي شرقي ـ ايراني در گفتمان جيمز موريه

پژوهش حاضر با تكيه بر نظريۀ تئون ون‌دايك، راهبردهاي گفتمانيِ جيمز موريه در دگرسازي و بازنماييِ زندگيِ شرقي ـ ايراني را مورد واكاوي قرار داده است. نگارندگان در اين جستار با بررسي رمان سرگذشت حاجي‌بابا كوشيده‌اند به اين پرسش‌ مهم پاسخ دهند كه ايدئولوژي موريه چه سان بر گفتمان وي تأثير نهاده است؟ اين‌كه هويت و شيوۀ زندگي شرقي ـ ايراني، در گفتمان اين نويسندۀ غربي و مسيحي چگونه بازنمايي شده‌ است، پرسش‌ بعدي اين مقاله است. در پيوند با اين پرسش‌ها، نگارندگان نقش اين بازنمايي‌ها را در رويه‌هاي توليد گفتمان به‌طور انتقادي بررسي كرده‌‌اند. روش انجام اين پژوهش، توصيفي- تحليلي است و داده‌ها به‌صورت كتابخانه‌اي گردآوري شده‌اند. يافته‌هاي مقاله نشان مي‌دهد در گفتمان موريه، جلوه‌هايي از شرقِ ساخته‌شدۀ ذهن خاورشناسان غربي وجود دارد كه در ايدئولوژيِ آنان به‌منزلۀ «غير» پنداشته شده و با صورتي از نژادپرستي همراه است. بر پايۀ اين ايدئولوژي، موريه كوشيده است از طريق دگرسازي منفي‌انگار و هويت‌بخشي به خود از راه انتساب ويژگي‌هاي منفي به ايرانيان، تصويري ناخوشايند از جامعۀ ايران عصر قاجار ارائه ‌كند. شايان ذكر است كه در گفتمان رمان، ساختارهاي ايدئولوژيكي به شيوه‌هاي مختلف در مقوله‌هاي «معنا»، «ساختارهاي صوري» و «بلاغت» اظهار شده‌اند.