تعين آستانه تحمل شوري گونه Mentha suaveolens Ehrh. تحت كاربرد گاما آمينو بوتيريك اسيد (GABA)

سابقه و هدف: تنش شوري همواره به‌عنوان يك مسئله جدي در سراسر جهان مخصوصاً در مناطق خشك و نيمه‌خشك، فرايندهاي فيزيولوژيكي و متابوليت هاي ثانويه گياهان دارويي را به‌شدت تحت تأثير قرار داده است. گونه دارويي نعناع آناناسي (Mentha suaveolens Ehrh.) با پراكنش در مراتع مرطوب شديداً تحت تأثير افزايش شوري محيط و بهره برداري بي رويه قرارگرفته است. لذا بهبود يا حفظ كيفيت و كميت متابوليت هاي آن تحت شرايط طبيعي يا كشت و آبياري با آب هاي نامتعارف شور به كمك روش‌هاي مدرن مؤثر ضروري به نظر مي‌رسد. امروزه كاربرد انواع اصلاحگرها و آمينواسيدها مانند گاما آمينو بوتيريك اسيد (GABA) كه يك مولكول زيستي نشانگر القاكننده تحمل در فرآيندهاي مختلف فيزيولوژيكي گياه است، براي تعيين شرايط بهينه و بهبود عملكرد گياهان تحت تنش معرفي‌شده است كه مدل سازي و ارزيابي اين اثرات نتايج دقيق‌تري را ارائه خواهد داد. مواد و روش‌ها:‌ در اين پژوهش تأثير غلظت‌هاي 0 تا 2.4 ميلي‌مولار GABA بر متابوليت‌هاي ثانويه و خصوصيات فيزيولوژيكي گونه نعناع آناناسي تحت سطوح شوري 0 تا 150 ميلي‌مولار نمك طعام (NaCl) تحت شرايط گلخانه در دانشكده كشاورزي دانشگاه مراغه در سال 1401 مورد ارزيابي قرار گرفت. در انتهاي دوره آزمايش خصوصيات فيزيولوژيكي مانند عملكرد زي توده، رطوبت نسبي اندام‌هاي هوايي و متالبوليت هاي ثانويه گياه از جمله محتواي كل فلاونوئيدها، فنل ها، فعاليت مهار راديكال DPPH، محتواي پرولين، مالون دي آلدئيد (MDA)، كاروتنوئيدها، محتواي كلروفيل و مقدار اسانس مورد ارزيابي قرار گرفت. براي داده هاي به‌دست‌آمده، آناليز آماري و تجزيه‌وتحليل مؤلفه‌هاي اصلي (PCA) انجام شد. نتايج: تنش شوري به طور اجتناب‌ناپذيري ويژگي‌هايي مانند وزن خشك ريشه و اندام هوايي، محتواي اكسيد پيپريتنون، محتواي نسبي آب، محتواي رنگ‌دانه و حداكثر عملكرد كوانتومي PSII (Fv/Fm) را كاهش داد. اما محتواي مالون دي آلدئيد (MDA) و فلاونوئيد كل و فعاليت مهار راديكال DPPH تحت شوري افزايش يافت. از سويي كاربرد GABA تا حدودي اثرات منفي تنش شوري را كاهش داد. بيش‌ترين تغييرات تحت سطوح بالاتر شوري (150 ميلي‌مولار) و GABA (2.4 ميلي مولار) مشاهده شد. آناليز PCA 90.58 درصد تغييرات را تحت تأثير سطوح مختلف تيمارها توجيه نمود. بر اين اساس فعاليت DPPH، اكسيد پيپريتنون و محتواي اسانس به ترتيب با گراديان 0.941، 0.901 و 0.850به ترتيب بالاترين گراديان را تحت تأثير سطوح شوري و كاربرد GABA داشتند. همچنين تيمار  NaCl(0)-GABA(0) و NaCl(0)-GABA(2.4) به ترتيب با طول گراديان 0.754 و 0.761 مؤثرترين اثر تركيبي را بر خصوصيات فيزيولوژيكي گياه داشتند. تنش شوري با ضرايب استانداردشده 0.008 و 0.83- به‌ترتيب حداقل و حداكثر تأثير را بر محتواي فنل و زي توده ريشه داشته‌اند. كاربرد GABA نيز به‌ترتيب با ضرايب 0.003 و 0.274 حداقل و حداكثر تأثير را بر محتواي فنل و زي توده هوايي داشته‌اند. به‌طوركلي، تنش بسيار شديد NaCl (يعني بيش از 120 ميلي‌مولار) بالاتر از تحمل گياه نعناع آناناسي بوده كه كاهش شديد در مقدار و عملكرد ويژگي‌هاي مورد ارزيابي را موجب شد.نتيجه‌گيري: تنش شوري كليه خصوصيات عملكردي گونه نعناع آناناسي را تغيير داد. درواقع تنش اسمزي ايجادشده تحت تنش اعمال‌شده موجب تغيير در فرايندهاي متابوليسمي گياه شده كه به‌منظور دفع اثر تنش و يا افزايش تحمل خود در مقابل تنش شوري، موجب تغييرات شده است. بر اساس مدل‌سازي صورت گرفته و با توجه به جنبه ارزش دارويي متابوليت هاي ثانويه گياه نعناع آناناسي مي‌توان با اعمال نمودن مقدار بهينه GABA در تنش‌هاي نه‌چندان شديد موجب حفظ و يا بهبود عملكرد دارويي گياه شد. تحت تنش شديد شوري در (120 تا 150 ميلي مولار) حفظ و يا بهبود عملكرد گياه از طريق كاربرد GABA نتايج مطلوبي را نخواهد داشت.