بررسي تنوع صفات مورفولوژيكي و تركيبات اسانس جمعيت‌هاي مختلف بومادران (Achillea santolinoides subsp. wilhelmsii (K. Koch) Greuter) در استان همدان

جنس بومادران (Achillea) گياه دارويي متعلق به تيره كاسني است كه از نظر خصوصيات مورفولوژيكي و تركيبات اسانس، از تنوع بالايي برخوردار است. 19 گونه گياه علفي و معطر از اين جنس، در ايران شناسايي شده اند كه 7 گونه آن، انحصاري كشورمان است. با توجه به خواص درماني اين گياه و كاربرد آن در صنايع غذايي، آرايشي ـ بهداشتي و دارويي، بررسي مقدار و اجزاي تشكيل دهنده اسانس آن، از اهميت زيادي برخوردار است. اين پژوهش، به ‌منظور ارزيابي تنوع صفات مورفولوژيكي و تركيباتِ اسانسِ 11 جمعيت گياه بومادران در مناطق مختلف استان همدان در خردادماه 1401 به اجرا درآمد. نمونه هاي گياهي در مرحله گلدهي، جمع آوري و پس از اندازه گيري برخي صفات مورفولوژيكي، در سايه خشك گرديد. پس از استخراج اسانس به روش تقطير با آب، اجزاي تشكيل دهنده اسانس، با استفاده از دستگاه كروماتوگراف گازي (GC) و كروماتوگراف گازي متصل به طيف سنج جرمي (GC-MS) مورد شناسايي و تعيين مقدار قرار گرفت. عملكرد اسانس ها از 0.3 تا 0.6 درصد متغير بود. نتايج نشان داد كه بيش‌ترين ميزان اسانس متعلق به جمعيت‌هاي ‘وراينه’ و ‘نازول’ (0.6%) و كم‌ترين ميزان اسانس مربوط به جمعيت ‘حيدره بالا شهر’ (0.3%) بود. بيشترين وزن تر و خشك گياه، مربوط به جمعيت ‘يلفان’ (به‌ترتيب 3.92 و 2.24 گرم) و كم‌ترينِ آنها مربوط به جمعيت ‘ناصح آباد’ (به‌ترتيب 1.60 و 0.79 گرم) بود. همچنين، 28 تركيب در اسانس شناسايي شد و تنوع زيادي در ميزان و اجزاي تشكيل‌دهنده اسانس در جمعيت‌هاي مورد مطالعه وجود داشت. كامفور، فراگرانول، آلفا ـ پينن، 1و8 ـ سينئول و سابينن، اجزاي اصلي تشكيل‌دهنده اسانس بودند. با توجه به نتايج حاصل از آزمايش، جمعيت ‘اسلام آباد’ با بالاترين ارتفاع از سطح دريا، داراي بيشترين درصد فراگرانول (43.29%) بود. اين موضوع نشان مي دهد كه عوامل محيطي نيز همانند عوامل ژنتيكي، در ايجاد تنوع در خصوصيات مورفولوژيكي و فيتوشيميايي از جمله تنوع در ميزان و تركيبات تشكيل دهنده اسانس، مؤثر هستند.