تحول فاءِ اعجمي يا صامت دولبي سايشي واك‌دار β از زبان طبري كهن تا زبان مازندراني

از ميان زبان‌هاي ايراني دورۀ ميانه كه داراي واج‌‌گونۀ سايشي دولبي واك‌دار β هستند، مي‌توان به سغدي، پهلوي اشكاني، فارسي ميانۀ ترفاني و بلخي اشاره كرد. واج مذكور كه نزد قدما به فاءِ اعجمي نيز معروف است، در متون اوليۀ اسلامي به‌صورت «ڤ»، «ف» و صورت تصحيف‌شدۀ آن، «ق» مضبوط است. اما نكتۀ قابلِ‌توجه اين است كه زبان فارسي ميانه نشانه‌اي براي اين صامت در خط پهلوي ندارد. به همين دليل، مي‌توانيم ادعا كنيم كه اين واج حاصل تحول خودِ زبان‌ طبري در دورۀ نو و با كمي تسامح، نياي همين زبان‌ در دورۀ ميانه بوده‌است. علي‌‌رغم آنچه از متون فارسي قرون اوليۀ اسلامي درمورد اين صامت به‌دست آمده و دربارۀ آن مطالب متعددي نگاشته شده، از وجود چنين صامتي در زبان طبري، هيچ صحبتي به ميان نيامده‌است. كلماتي مانند «*سَفزه» و «اَفروج» كه در متون كهن طبري ثبت شده‌اند، به‌روشني نشان‌دهندۀ اين صامت در اين زبان هستند. همچنين مي‌دانيم كه واج‌‌گونۀ β، زمان زيادي در زبان‌هاي ايراني نو باقي نمانده و در گونه‌هاي مختلف زبان فارسي، به واج‌هاي p، b، v و f بدل شده‌است. اما در زبان طبري كهن و برخي واژه‌ها در گويش‌هاي مازندران، تحول آوايي ديگري رخ داده كه حاصل آن به توليد مصوت ō̆ يا ū̆ انجاميده‌است، مانند «اوروج o/urūj»، «شو šō»، «اوou/o »، «اوكَتَن o/ukatan»، «فَرسيو farsiyo» و «لو lu». در اين مقاله، قصد داريم با رويكرد زبان‌شناسي تاريخي، وجود فاءِ اعجمي در زبان طبري و بقاياي آن در زبان مازندراني را اثبات كنيم و به تبيين قواعدي بپردازيم كه توجيه‌كنندۀ اين تحول آوايي رخ‌‌داده در زبان طبري باشد. همچنين موارد استثنا زبان طبري را مرور مي‌كنيم و درنهايت، به قاعده‌اي كه جايگزين تحول يادشده گشته‌است، اشاره خواهيم كرد. سرانجام از ميان همين يافته‌‌ها، به شناسايي دوره‌‌هاي تحول زبان طبري دست خواهيم يافت.