شناسايي طيف عامل‌هاي پرآزاري/ ناپرآزاري در جمعيت‌هاي قارچ Blumeria graminis f.sp. hordei عامل بيماري سفيدك پودري جو در مناطق مختلف ايران

مقدمه: بيماري سفيدك‌ پودري با عامل قارچي Blumeria graminis f.sp. hordei يكي از مهم‌ترين بيماري‌هاي برگي جو با پراكنش جهاني است كه در اغلب مناطق كشت جو در ايران نيز شيوع دارد. استفاده از رقم‌هاي مقاوم به‌عنوان موثرترين، كم‌هزينه‌ترين و سالم‌ترين روش كنترل اين بيماري از نظر زيست‌محيطي شناخته مي‌شود. به‌علت تنوع ژنتيكي بالا، قارچ عامل بيماري از توانايي زيادي براي ايجاد نژادهاي فيزيولوژيك جديد و بي‌اثر كردن ژن‌هاي مقاومت برخوردار است. اين مطالعه به‌منظور شناسايي طيف عامل‌هاي پرآزاري/ ناپرآزاري در جمعيت‌هاي قارچ عامل بيماري سفيدك‌ پودري جو در مناطق مهم شيوع اين بيماري در ايران، پايش تغييرات اين عامل‌ها در سال‌هاي اخير و بررسي وضعيت مقاومت تعدادي از رقم‌هاي تجاري داخلي (ايراني) جو آبي به سفيدك پودري انجام شد.مواد و روش‌ها: خزانه‌هاي تله متشكل از 77 لاين و رقم، شامل رقم پالاس و 18 لاين ايزوژن نزديك با ژن (هاي) مقاومت مشخص در زمينه ژنتيكي پالاس، يك‌سري تكميلي شامل 34 رقم با ژن (هاي) مقاومت مشخص و يا نامشخص، به‌همراه 24 رقم تجاري داخلي در شرايط آلودگي طبيعي در شش ايستگاه تحقيقات كشاورزي شامل مشهد، قائمشهر، گرگان، زرقان، پارس آباد (مغان) و دزفول طي سه سال زراعي (98-1395) كشت شدند. ارزيابي واكنش ارقام و لاين‌هاي جو مورد بررسي نسبت به سفيدك پودري در مرحله گلدهي به‌روش دو عددي (Double digit) در مقياس صفر تا 99 انجام شد. با در نظر گرفتن تيپ آلودگي يك تا چهار به‌عنوان واكنش ناسازگاري (مقاومت) و ناپرآزاري (Avirulence) و تيپ‌هاي آلودگي پنج تا نه به‌عنوان واكنش سازگاري (حساسيت) و پرآزاري (Virulence)، طيف پرآزاري/ ناپرآزاري جمعيت بيمارگر در مناطق مختلف تعيين شد.يافته‌هاي تحقيق: نتايج اين تحقيق، وجود تنوع ژنتيكي قابل ملاحظه‌اي را در جمعيت‌هاي محلي اين بيمارگر در مناطق مختلف كشور و بروز تغييراتي در طيف پرآزاري/ ناپرآزاري آن‌ها و ظهور فاكتورهاي پرآزاري جديد براي برخي از گياهان حامل ژن‌هاي مقاومت نشان داد. ژن‌هاي مقاومت Mlk و Mlk(1) طي هر سه سال زراعي و در همه مناطق و ژن‌هاي مقاومت Mla22، Mla23 و Mlh طي هر سه سال زراعي حداقل در دو منطقه از كشور، غيرموثر بودند. همچنين، ژن مقاومت mlo5 در همه مناطق اجراي آزمايش و ژن‌هاي مقاومت Mla3، Mla6، Mla9، Mla12، Mla13، Mla14 و Ml(Ru3) طي هر سه سال زراعي حداقل در سه منطقه موثر بودند. نتايج اين مطالعه، ظهور فاكتورهاي پرآزاري جديد براي ژن‌هاي مقاومت Mla، Mlg و MlCP را در برخي از مناطق كشور نشان داد. نتايج ارزيابي سري تكميلي در مناطق مختلف كشور نيز موثر بودن مقاومت كليه رقم‌هاي داراي يكي از آلل‌هاي ژن مقاومت mlo از جمله Viskosa، Wren، Alexis، Brenda و Chalice را در همه مناطق مورد مطالعه نشان داد. همچنين، اغلب رقم‌هاي تجاري داخلي طيفي از واكنش‌ها از نيمه‌مقاوم تا حساس را در مناطق مختلف نشان دادند.نتيجه‌گيري: با توجه به تنوع قابل ملاحظه در جمعيت‌هاي محلي عامل بيماري سفيدك پودري جو در مناطق مختلف كشور و ظهور فاكتورهاي پرآزاري جديد براي برخي از ژن‌هاي مقاومت موثر و همچنين حساس يا نيمه‌حساس بودن اغلب رقم‌ها، تداوم تحقيقات مرتبط با پايش طيف فاكتورهاي پرآزاري در جمعيت بيمارگر و شناسايي منابع ژنتيكي جديد مقاومت به بيماري ضروري است. همچنين، با توجه به موثر بودن ژن‌هاي مقاومت mlo، Mla3، Mla6، Mla9، Mla12، Mla13، Mla14 و Ml(Ru3) در مناطق مختلف كشور، منابع ژنتيكي داراي اين ژن‌هاي مقاومت مي‌توانند به‌عنوان والد مقاوم جهت تهيه رقم‌هاي مقاوم جديد در برنامه‌هاي به‌نژادي مورد استفاده قرار گيرند.