متاورس در دانشگاه و دانشگاه در متاورس: متاورسيتي و مالتي‌ورسيتي

آموزش غيرحضوري در دروان كرونا و در روزهاي آلودگي هوا، نياز به تأمين شرايط براي بهبود تجربه آموختن از راه دور براي دانشجويان را بر ما آشكارتر كرد. يكي از تلاش‌ها در اين راستا، تجهيز برخي دانشگاه‌هاي ايران، به برخي سخت‌افزارها و نرم‌افزارهاي واقعيت مجازي و واقعيت افزوده بوده است. آزمايشگاه‌هاي مجهز به تجيهزات متاورس، و آزمايش‌هاي پژوهش بر روي خود متاورس در دانشگاه‌ها، راه‌اندازي و بهره‌برداري شده‌اند تا تجسم مفاهيم ناآشنا يا انتزاعي و انجام آزمايش‌هاي خطرناك يا پرهزينه را تجهيز و تسهيل كنند. منظور از متاورس، دنياي مجازيِ غوطه‌ورانه است كه از طريق فناوري‌هاي توليد واقعيت جايگزين در دسترس است. پرسش اين است اگر متاورس در خارج از دانشگاه هم در دسترس است، و امكان‌هاي آموختن در آن فراوان هستند، ديگر چه نيازي به دانشگاه است؟ آيا بسط متاورس، با قبض دانشگاه، همراه است؟ آيا دانشگاه‌ها مي توانند متاورس را در فعاليت‌هاي آموزشي به كار گيرند ولي كاركرد نهادي خود را حفظ كنند؟ آيا اغلب دانشگاه‌ها به متاورس منتقل خواهند شد؟ آيا ساختار دانشگاه‌ها در متاورس متفاوت خواهد بود؟ پاسخگويي به اين پرسش‌ها نيازمند آن است كه نسبت زباني و مناسبات اجتماعي دانشگاه، فناوري، و جامعه را بازانديشي كنيم كه نيازمند بازگشت به مفهوم دانشگاه، توجه به نقطه عطف چرخش انتظارها از دانشگاه، و فراروندهاي دگرگوني‌هاي ديجيتال در جامعه است. در اين مقاله، ايده دانشگاه و بافت تاريخي آن، تحول گفتماني چيستي دانشگاه و طرح مفهوم، و ظهور واقعيت‌هاي جايگزين و فضاي متاورس را مرور كرديم و نسبت زباني آنها را بازمفصل‌بندي كرديم، تا بتوانيم تصويري بزرگ از مناسبات اجتماعي آنها را ترسيم كنيم و نقدي معرفت‌شناختي بر بحث سازگاري و ناسازگاري متاورس و دانشگاه ارائه دهيم.