پرتوي نو بر فعل ربطي «ايد» در طبقات‌الصوفيه

«ايد» يكي از كلمات دشوار و ناشناخته در «طبقات‌الصوفيه» است. اين فعل حدود 300 بار در اين كتاب به‌كار رفته و تاكنون تحقيقي جامع پيرامونِ آن انجام نشده است. در نوشتار حاضر، با بررسي دقيقِ كتاب مذكور و جست وجوي اجمالي در برخي متون ديگر، تدقيق در قصه‌هاي شفاهي ضبط شده از استان‌هاي‌ خراسان‌ جنوبي و رضوي، و همين‌طور مراجعه به منابع مكتوب گويشي‌، زواياي مختلف اين فعل به‌شيوه‌ توصيفي‌ ـ ‌تحليلي مورد بحث‌ و بررسي قرار گرفته است. براين اساس، «ايد» ـ‌كه در برخي منابع موثق به‌صورت «آيد» هم ديده مي‌شودـ در طبقات‌الصوفيه سوم شخص مفرد مضارع است؛ دوم شخص مفرد و اول شخص جمع اين فعل نيز در آثار خواجه عبدالله انصاري به‌كار رفته است. برخي صورت‌هاي صرفي اين فعل، با معاني مختلف، در برخي متون ديگر، نظيرِ «هدايه‌‌المتعلمين‌في‌الطب»، «شيرزاد و گلشاد»، «كشف‌المحجوب»، «شاهنامه»، «ديوان ناصرخسرو»، «ويس‌ و رامين»، «مثنوي معنوي» و «ديوان جمال اصفهاني» نيز ديده مي‌شود. بن مضارع اين فعل ربطي، در برخي گويش‌هاي ايراني نيز با صورت‌هاي آواييِ ’āy-  ، ’ay-،  ’ây-، hāy-، hay-  و ’ey- ‌كاربرد دارد و در هر شش شخص صرف مي‌شود. افزون‌بر اين‌ها، فعل مورد بررسي با تلفظ ay در برخي جملات برجاي‌مانده از زبان پارتي (پهلوي اشكاني) هم ديده مي‌شود.