بررسي عوامل مؤثر بر پايداري در شهرهاي كوچك و مياني با كاربست معادلات ساختاري

مقدمه ‌طي دهه‌‌هاي گذشته، مفهوم پايداري به طور فزاينده‌اي توجه عمومي را با برجسته كردن آشتي دشوار بين نيازهاي جمعيت جهاني و باري كه اين نيازها بر محيط زيست وارد مي‌كند، به خود جلب كرده است. پايداري شهري «فرايند توسعۀ يك محيط ساخته‌شده است كه با اجتناب از تأثيرات غيرقابل قبول اجتماعي يا زيست‌محيطي در صدد رفع نياز‌هاي اساسي مردم است. امروزه سنجش وضعيت پايداري در شهرها و حركت شهرها به سمت پايدار شدن، يكي از اصول مهم شهرسازي است، اما اين امر به علت ماهيت پويا و چندوجهي پايداري و ويژگي‌هاي متمايز هر يك از گونه‌هاي شهري مي‌تواند در هر شهر متفاوت باشد و شاخص‌هاي مؤثر بر پايداري كه موجب حركت شهرها به سمت پايداري مي‌شود ممكن است در هر شهر متفاوت باشد. از اين‌رو هدف اين پژوهش تبيين عوامل مؤثر بر پايداري و تحليل آن‌ها در شهر‌هاي كوچك و مياني استان قزوين است.مواد و روش‌هاروش تحقيق، كاربردي و مبتني بر روش‌هاي كمي است. در راستاي تحليل داده‌ها و نيل به هدف پژوهش پس از استخراج شاخص‌هاي پايداري شهري و تهيۀ پرسشنامه، شاخص‌هاي پايداري شهري مستخرج از مباني نظري در نرم‌افزار PLS از طريق مدل‌سازي به روش تحليل عاملي تأييدي مرتبۀ دوم هر يك از شهرهاي مياني و كوچك، شناسايي يا تأييد مي‌شوند و سپس عوامل مؤثر بر شاخص‌هاي پايداري در هر يك از شهرهاي مياني و كوچك تعيين و تحليل مي‌شوند. بررسي پايداري شهري در ارتباط با اندازه و جمعيت شهر به‌خصوص در شهرهاي كوچك و مياني، تا كنون مورد توجه پژوهشگران اين حوزه قرار نگرفته و بكر باقي مانده است، از اين‌رو اين موضوع نوآوري مهم پژوهش حاضر در حوزۀ پايداري است. نمونه‌گيري در اين تحقيق از روش نمونه‌گيري تصادفي ساده كه در آن همۀ اعضا از شانسي برابر براي انتخاب برخوردارند، استفاده شده و با استفاده از فرمول كوكران كه فرمولي رايج در جهت به دست آوردن حجم نمونه در مطالعات شهري و اجتماعي است، حجم نمونه براي هر يك از نمونه‌هاي مطالعاتي تخمين زده شده است.يافته‌ها يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد بر اساس تحليل داده‌ها، در شهر قزوين عوامل مسكن،‌ حمل‌ونقل و عامل اجتماعي و فرهنگي داراي بيشترين و عامل زيست‌محيطي داراي كمترين تأثير بر وضعيت پايداري و حركت شهر مياني به سمت پايداري است. در سال‌هاي اخير تحولات اقتصادي بي‌سابقه در حوزۀ مسكن موجب شده است كه تمامي جنبه‌هاي اين حوزه تحت تأثير اين موضوع قرار گيرد. افزايش‌ قيمت مسكن و دشوار شدن تهيۀ آن براي شهروندان، كوچك‌تر شدن ابعاد مسكن و استفاده از مصالح و پلان‌هاي غير پايدار همه و همه موجب شده‌اند كه موضوع مسكن يكي از مسائل مهم در تبيين پايداري در شهرهاي مياني باشد. از سوي ديگر غالب شدن حمل‌ونقل موتوري و غير پايدار در روند آمد و شد شهر‌ها موجب بروز مشكلات بسيار زيادي براي شهرها شده است كه شهر قزوين نيز از اين موضوع جدا نيست و زيرساخت‌ها و بستر‌هاي حمل‌ونقل پايدار و پاك در اين شهر فراهم نشده است. در مقابل، در شهر ضياءآباد به عنوان شهر كوچك پژوهش عامل امكانات و زيرساخت‌ها داراي بيشترين تأثير بر وضعيت پايداري است. در مقابل، عامل اقتصادي و مديريتي و عامل زيست‌محيطي داراي رابطۀ معناداري با پايداري شهرهاي كوچك نيستند. امروزه، در بسياري از شهرهاي كوچك بر اثر عوامل متعدد مديريتي و سازماني امكانات و زيرساخت وضعيت مطلوبي ندارند، همين امر موجب بروز مشكلات و دشواري‌هاي فراواني براي شهروندان اين‌گونه از شهرها شده است. شهر ضياءآباد نيز از اين موضوع جدا نيست. با توجه به اهميت امكانات و زيرساخت‌ها و زيرشاخص‌هاي آن مانند فضاي سبز در مفهوم پايداري و وضعيت نامطلوب اين شاخص در شهرهاي كوچكي مانند ضياءآباد مي‌توان بيان كرد كه حوزۀ امكانات و زيرساخت‌هاي شهري از اهميت بسزايي در حركت شهر‌هاي كوچك به سمت پايداري برخوردار است.نتيجه‌گيري نتايج تحليل داده‌ها در مورد شاخص‌هاي مؤثر بر پايداري نشان مي‌دهد در شهر‌هاي مياني عامل مسكن، حمل‌ونقل و عامل اجتماعي و فرهنگي داراي بيشترين تأثير بر تبيين و نيل به سمت پايداري هستند و در بطن اين عوامل نيز شاخص‌هاي هزينه‌هاي تأمين زمين و مسكن و شاخص فرصت‌هاي تفريح داراي بيشترين نقش بر عوامل مؤثر و پيرو آن، پايداري شهر‌ها هستند. لذا براي حركت شهرهاي مياني به سمت پايداري بايد به حوزۀ مسكن و حمل‌ونقل و حوزۀ اجتماعي بيش از پيش مورد توجه برنامه‌ريزان شهري قرار گيرد. از سوي ديگر، در شهر‌هاي كوچك عامل امكانات و زيرساخت‌ها و عامل مسكن و حمل‌ونقل داراي بيشترين تأثير و سطح تبيين‌كنندگي بر وضعيت پايداري و نيل به سمت پايداري است و در بطن اين عوامل زيرشاخص‌هاي وضعيت فضاهاي سبز، دسترسي به خدمات و كيفيت مسكن داراي بيشترين تأثير دروني بر عامل‌ها و پيرو آن، بر پايداري در شهرهاي كوچك هستند. در نهايت، مي‌توان بيان كرد كه در شهرهاي مياني حوزۀ مسكن و حمل‌ونقل و در شهر‌هاي كوچك حوزۀ امكانات و زيرساخت‌ها داراي بيشترين نقش در حركت شهرها به سمت پايداري و تبيين پايداري هستند. از اين‌رو اين حوزه‌ها و زيرشاخص‌هاي مؤثر بر آن‌ها مي‌تواند در جريان تدوين طرح‌ها و برنامه‌هاي شهري مورد توجه برنامه‌ريزان شهري قرار گيرد.