بررسي اثرات هنجارهاي قانوني، مشاركتي و باورها بر شاخص مشاركت و رفتار آبخيزنشينان (مطالعه موردي: حوزه آبخيز بنچله، شهرستان روانسر)

مقدمه: منابع آب‌ و خاك از مهم ترين عوامل توليد انرژي موردنياز انسان ها هستند. به‌منظور حفاظت از منابع آب‌وخاك برحسب شرايط هر منطقه شيوه هاي مديريتي مختلفي اعمال مي شود. مشاركت همگاني آبخيزنشينان و تغيير در رفتار آن ها از ابزارهاي اساسي هر برنامه مديريتي پايدار خواهد بود. ازآنجاكه هنجارها بر مشاركت و رفتار جوامع محلي اثرگذار است؛ بنابراين، هدف از اين پژوهش بررسي هنجارهاي مؤثر بر مشاركت و رفتار آبخيزنشينان در اجراي پروژه هاي حفاظت آب‌وخاك است.مواد و روش‌ ها: اين پژوهش به روش توصيفي - تحليلي انجام گرفت. به اين منظور حوزه آبخيز بنچله در شهرستان روانسر به‌عنوان منطقه موردمطالعه انتخاب شد. براي جمع آوري اطلاعات ميداني، از پرسشنامه استفاده گرديد. جامعه آماري اين تحقيق كليه سرپرستان خانوارهاي آبخيزنشينان اين حوزه به تعداد 569 نفر بودند. از ميان آن ها با استفاده از فرمول كوكران و تطبيق با جدول مورگان، 229 نفر با روش تصادفي ساده مورد پرسش گري مستقيم قرار گرفتند و پرسشنامه ها را تكميل نمودند. محور پرسش ها متمركز بر سه متغير وابسته (هنجارهاي قانوني، باورهاي هنجاري و هنجارهاي مشاركتي) است كه بر شاخص مشاركت و رفتار آبخيزنشينان اثرگذار هستند؛ بنابراين هركدام از اين متغيرها، از گويه هاي متعددي تأثيرپذير هستند. در بخش تجزيه‌وتحليل اطلاعات جمع‌آوري‌شده از آماره هاي توصيفي (فراواني، درصد، ميانگين و غيره) و آماره هاي استنباطي (آزمون همبستگي اسپيرمن و رگرسيون گام‌به‌گام) استفاده شد. با توجه به اين‌كه در مطالعه سه گروه متغير وابسته (قانوني، باوري، مشاركتي) تحت تأثير گويه هاي متفاوت بوده و چند متغير مستقل وجود داشته است، از رگرسيون گام‌به‌گام استفاده شد. قبل از انجام رگرسيون براي بررسي آزمون هم خطي، ميزان هم خط بودن متغيرهاي مستقل موردنظر، مورد بررسي قرار گرفتند. همچنين، براي تعيين اهميت نسبي هر يك از متغيرهاي مستقل در ميزان مشاركت و رفتار آبخيزنشينان از مقادير استانداردشده بتا استفاده شد.نتايج و بحث: نتايج ميانگين رتبه اي هر يك از گويه هاي هنجارهاي قانوني مؤثر بر مشاركت و رفتار آبخيزنشينان در پروژه هاي حفاظت از آب‌وخاك نشان مي دهد كه گويه هاي افرادي كه به منابع آب‌وخاك آسيب مي‌زنند بايد جريمه شوند و قوانين موجود براي متقاعد كردن افراد در زمينه حفاظت از منابع آب‌ و خاك مفيد است به ترتيب بيشترين و كمترين اهميت را بر روي هنجارهاي قانوني با مشاركت و رفتار آبخيزنشينان دارد. نتايج ميانگين رتبه اي هر يك از گويه هاي باورهاي هنجاري مؤثر بر مشاركت و رفتار آبخيزنشينان در پروژه هاي حفاظت از آب‌وخاك نشان مي دهد كه بيشترين ميانگين رتبه اي مربوط به جامعه از من انتظار دارند كه به منابع آب‌ و خاك آسيبي نزنم. و كمترين رتبه مربوط به كارشناسان انتظار دارند تا خاك را تخريب نكنم. است. نتايج ميانگين رتبه اي هر يك از گويه هاي هنجار مشاركتي مؤثر بر مشاركت و رفتار مشاركتي آبخيزنشينان در پروژه هاي حفاظت از آب‌وخاك نشان مي دهد كه از ديدگاه آن ها گويه در احداث سدهاي رسوب گير داوطلبانه مشاركت مي كنم. و گويه حاضرم براي اجراي پروژه هاي حفاظت از آب ‌و خاك، هزينه پرداخت كنم. به ترتيب بيشترين و كمترين اهميت را بر روي مشاركت و رفتار آبخيزنشينان در پروژه هاي حفاظت از آب‌وخاك دارد. نتايج حاصل از آزمون اسپيرمن نشان داد كه هر سه متغير مستقل هنجارهاي قانوني، باورهاي هنجاري و هنجارهاي مشاركتي با مشاركت و رفتار آبخيزنشينان رابطه مثبت و معناداري دارند. همچنين، نتايج حاصل از رگرسيون و مقادير بتا نشان داد كه به ترتيب شاخص هاي هنجارهاي قانوني، باورهاي هنجاري و هنجارهاي مشاركتي داراي بيشترين اولويت در مشاركت و رفتار جوامع محلي بودند.نتيجه‌ گيري: نتايج ميانگين رتبه اي هر يك از گويه هاي مشاركت آبخيزنشينان و رفتار آن ها براي مشاركت در پروژه هاي حفاظت از آب‌وخاك نشان مي دهد كه گويه هاي مراقبت آبخيزنشين ها از پروژه ها پس از اتمام آن، مشاركت در پروژه احداث سيل بند ملات-سيماني بيشترين تأثير را بر روي ميزان مشاركت و رفتار مشاركتي آن ها دارند. همچنين، گويه هاي مشاركت در پروژه ساخت سيل بند گابيوني و تمايل و نيّت آبخيزنشين ها نسبت به حفاظت آب‌وخاك كمترين تأثير را بر روي مشاركت و رفتار آبخيزنشينان نسبت به حفاظت از آب‌وخاك داشتند. به‌طوركلي، توجه به هنجارها، باورها، رفتارها و نگرش هاي جوامع محلي بايد در دستور كار مديران و برنامه ريزان قرار بگيرد تا مسيرهاي حفاظتي از منابع آب‌ و خاك هموار شود.