تأثير بازيابي محيط در محتوا و شيوۀ اجراي اثر هنري (مورد تطبيقي: مكتب نگارگري استرآباد با مكتب تبريز 2)

در سايه‌ توجه شاهان صفوي مكاتب هنري مختلفي در نقاشي ايراني شكل گرفت؛ نخستين مكتب نگارگري اين دوران در تبريز با پيش‌زمينه‌اي كه از هرات داشت، منجر به خلق نسخ مصور زيادي از جمله شاهنامه‌ شاه‌طهماسب شد. شهر استرآباد نيز در پرتو امنيت و توجه حكومت شاه عباس رو به بالندگي و آبادي نهاد و گرچه هرگز نتوانست به موقعيت برجسته‌ مكاتب هنري شهرهاي مهم آن روزگار دست يابد، اما ارباب هنر توجه كرده است و صاحب سبك و مكتب نقاشي خاص خود شد. در مكتب استرآباد آثار قابل‌توجهي از نگارگري شناسايي شده‌ كه بيشترين آنها در موزه‌هاي بريتانيا، موزه‌ توپقاپوسراي تركيه، موزه‌ هند و البته 15 نگاره از يك نسخه‌ شاهنامه نيز در موزه‌ ملك تهران يافت شده‌ كه تاكنون شناسايي و پژوهش نشده است. اين پژوهش با هدف شناسايي و بررسي نگاره‌هاي فوق، علاوه بر شناسايي و معرفي عناصر محيطي در نگاره‌هاي مكتب استرآباد، نمونه‌هايي چند از آن با نگاره‌هاي مكتب تبريز صفوي سنجيده و نمادشناسي تطبيقي شده است. اين پژوهش پيشِ‌رو با روش كيفي و نمونه‌گيري انتخابي و به شيوه‌ توصيفي و تحليلي انجام شده است. اين پژوهش به دنبال پاسخ به اين پرسش است كه چه عوامل محيطي در شكل‌گيري مكتب استرآباد نقش داشته است؟ ‌نمونه‌هاي انتخابي شامل پنج نگاره از 15 نگاره‌ موجود در موزه‌ ملك تهران است كه با نگاره‌هاي هم‌موضوع با شاهنامه‌ طهماسبي بررسي و تطبيق شدند. نتايج حاكي از آن است كه مكتب استرآباد ضمن وفاداري به تجربه‌ها و سنت‌هاي تباري پيش از خود رشد كرده و در كنار تفاوت‌هاي منحصربه‌فرد با ديگر مكاتب هنري دوران، گرايش‌هاي فكري صفوي را در نشان دادن شكوه، قدرت، عظمت و برخورداري از موهبت‌هاي طبيعي نشان مي‌دهد. عناصر محيطي عمده‌اي در مكتب استرآباد است كه آن را از مكتب تبريز صفوي متمايز كرده و داراي شاخصه‌هاي متمايز خاص خود است.