بازيابي بن‌مايه‌ و سير تحول نقش عقاب دوسر در هنر ايران از دورۀ باستان تا سلجوقي

در تمدن‌هاي باستاني هم‌چون ايران و بين‌النهرين، نقش عقابي ديده مي‌شود كه داراي دوسر-به سمت راست و چپ متمايل گشته- و با بال‌هاي گشوده است. تداوم به‌كارگيري اين نقش تا دورۀ اسلامي در ايران و آناتولي باعث شد تا به‌عنوان نماد ملي، در دورۀ سلجوقيان مطرح شود. اين نقش نشان‌دهندۀ تسلط بر غرب و شرق و مفهوم ضمني قدرت و پادشاهي است. منابع موجود، بن‌مايۀ اين نقش را به تمدن هيتي‌ها در هزارۀ دوم ق.م منسوب و آن‌ را تحت‌تأثير هنر بين‌النهرين مي‌دانند، درحالي‌كه در هنر ايران داراي پيشينۀ بسيار كهن‌تري است. بررسي و تحليل اين نقش با توجه به اهميت امروزۀ آن به‌عنوان نمادي بين‌المللي، انتساب پيشينۀ آن به ديگر تمدن‌ها در منابع و مفاهيم نهفته در اين نقش؛ ضرورت مطالعه آن ‌را دوچندان كرده است. هدف اين پژوهش، ريشه‌يابي و يافتن سير تحول و تطور نقش فرم و محتواي عقاب دوسر در هنر ايران باستان تا دورۀ سلجوقي است. هم‌چنين شناسايي عوامل مهم در ترسيم اين نقش در هنر ايران، هدف ديگر پژوهش است كه براي نخستين‌بار در منابع داخلي و خارجي انجام مي‌پذيرد. اين پژوهش به روش توصيفي-تحليلي و با استناد به منابع كتابخانه‌اي-اسنادي انجام پذيرفته است. يافته‌ها نشان داد كه اين نقش، براي نخستين بار در هزارۀ چهارم ق.م در ايران و در سفال تل‌باكون-يك هزارۀ قبل‌ از هنر بين‌النهرين- ديده شده است. حضور اساطير، مذاهب و آيين‌هاي كهن ايراني، باورهاي عاميانه به شاه، ادبيات به ويژه شاهنامه از دلايل حضور اين نقش در هنر پيشااسلامي ايران و تداوم آن تا دورۀ اسلامي است.