مقايسۀ گفتمان ارسطو، افلاطون و سقراط در اقبالنامه براساس رويكرد تحليل انتقادي گفتمان فركلاف

يكي از نكات برجسته در آثار نظامي آن است كه شخصيت‌هاي هر منظومه براساس ويژگي‌هاي فردي خاص خود سخن مي‌گويند؛ به گونه‌اي كه مي‌توان از شيوۀ سخن گفتن آنها به ابعاد شخصيتشان پي برد. اين مقاله اقبالنامه را از اين منظر تحليل كرده است. زماني كه اسكندر از سه حكيم خود ارسطو، افلاطون و سقراط درخواست تنظيم خردنامه مي‌كند، هريك متناسب با موقعيت و جايگاه و ويژگي فردي خود خردنامه‌اي براي پادشاه ترتيب مي‌دهند. در اين پژوهش كوشش شده‌است تفاوت‌هاي گفتمان اين سه حكيم براساس مدل سه بعدي فركلاف تحليل شود. نظريۀ فركلاف در سه سطح توصيف، تفسير و تبيين بررسي مي‌شود. سطح توصيف تحليل يك متن در قالب لغات، نحو، نظام آوايي يا سطوح بالاتر از يك جمله است. در سطح تفسير محتويات متن براساس ذهنيت مفسر يا دانش زمينه‌اي ارزيابي مي‌شود و به دو بافت بينامتنيت و موقعيت تقسيم مي‌شود. تبيين گفتمان را به عنوان يك فرايند اجتماعي بررسي مي‌كند. يافته‌هاي پژوهش حاكي از آن است كه منطق گفت وگو و تنظيم خردنامۀ افلاطون با ظرافت و براساس ارزيابي جايگاه و موقعيت پايين خود نسبت به پادشاه تنظيم شده است. درحالي كه گفتمان ارسطو و سپس سقراط در سطح تحكم و فرمان دادن است. شيوۀ سخن گفتن ارسطو به گونه‌اي است كه خود را هم‌پايۀ پادشاه مي‌بيند و سقراط نيز مقام و جايگاه خود را در مواردي فراتر از پادشاه مي‌شمارد؛ به گونه‌اي كه از دستور دادن به پادشاه و يا استفاده از الفاظ تحقيركننده ابايي ندارد.