برآورد تركيب‌پذيري و هتروزيس در برخي لاين‌هاي پنبه آپلند از طريق تلاقي كاروليناي شمالي II

سابقه و هدف: پنبه يك گياه ليفي مهم در سراسر جهان است. عملكرد بالاي وش هدف نهائي يك برنامه اصلاحي در پنبه است. به منظور دستيابي به اين هدف، توليد ارقام هيبريد گام مهمي در افزايش توليد محسوب مي‌شود. پتانسيل عملكرد ژنوتيپ‌هاي فعلي پنبه را مي‌توان از طريق هيبريداسيون افزايش داد. با اين وجود، براي توسعه هيبريدهاي برتر با عملكرد بالا و كيفيت الياف بهتر، آگاهي از نحوه توارث و نوع كنترل ژنتيكي صفات مورد نياز است. بنابراين تجزيه و تحليل ژنتيكي نقش اساسي در اصلاح از طريق هيبرداسيون دارد.مواد و روش‌ها: در اين مطالعه حاضر، از طرح تلاقي كاروليناي شمالي II براي تلاقي 5 والد مادري و 2 والد پدري براي توليد 10 هيبريد درون گونه‌اي استفاده شد. دورگ‌هايF1 توليد شده به همراه والدين، در سال زراعي 1401 در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي در ايستگاه تحقيقاتي كاركنده موسسه تحقيقات پنبه كشور كشت شدند.يافته‌ها: نتايج تجزيه واريانس صفات نشان مي‌دهد كه در بين ژنوتيپ‌ها و دورگ‌هاي مورد مطالعه تفاوت معني‌‌دار وجود دارد. بنابراين به‌منظور برآورد تركيب پذيري، و تخمين اجزاي ژنتيكي تجزيه كاروليناي شمالي II انجام شد. ميزان تركيب پذيري عمومي در صفات مورد بررسي، از تركيب پذيري خصوصي آنها بيشتر بود كه نشان دهنده سهم بيشتر اثرات افزايشي نسبت به اثر غالبيت در كنترل ژنتيكي اين صفات است. البته در مورد صفات تعداد شاخه زايا و وزن غوزه و استحكام ميزان وراثت پذيري خصوصي به‌ترتيب 0.75، 0.68 و 0.62 بود، كه نشان دهنده دخالت اثرات غالبيت در وراثت اين صفات است. نقش اثرات افزايشي در وراثت صفات كشش و يكنواختي الياف نشان دهنده اثرگذاري انتخاب براي اصلاح اين صفات است. در بين هيبريدهاي مختلف، بالاترين عملكرد وش مربوط به تلاقي ماكسا ×249SKSH بود، مشاهده شد، كه دليل اين امر مي‌تواند به فاصله زنتيكي بين دو ژنوتيپ ارتباط داشته باشد.نتيجه‌گيري: با توجه به سهم بيشتر اثرات افزايشي در وراثت صفات عملكرد و اجزاي عملكرد استفاده از روش انتخاب براي اصلاح اين صفات روش بهتري است. در مورد صفات كيفي با توجه به اينكه در وراثت كيفيت الياف هم اثرات افزايشي و غالبيت نقش دارند، به نظر مي‌رسد در صورتي كه هدف بهنژادگر بهبود كيفيت الياف است تلفيق روش‌هاي انتخاب و هيبريداسيون مي‌تواند مفيد باشد. اين نتايج كليدي براي گسترش هيبريدهاي پرمحصول در پنبه گياهي فراهم مي‌كند.